7 आणि 8 नोव्हेंबर 2009 ला काही उत्कृष्ट लघु चित्रपट बघण्याची संधी मिळाली. फोलिएज या संस्थेनी आयोजित केलेल्या इकोफेस्ट या पर्यावरण विषयक लघु चित्रपट स्पर्धे निमित्त.
Do You… ?
मोजून 59 सेकंदांचा हा अनुभव. सहज आपल्याला कृतीशील होण्यास उद्युक्त करणारा. जे कळतंय ते वळण्यासाठी काय करायचे असा नेहमीच प्रश्न पडतो. पर्यावरणाच्या अवाढव्य अशा प्रश्ना बद्दल आपल्याला आता माहिती आहे, सगळं कळत आहे पण तरीही वळत नाहिए. तर हे कळल्यापासून कृतीपर्यंत नेण्य़ासाठीचा एक मार्ग या चित्रपटामुळे शिकलो. आणि तो म्हणजे अगदी सहज पणे आपल्याला हृदयाला साद घालणारे भावनिक आव्हान. याला आपले हृदय प्रतिसाद देते आणि आपल्या बुद्धीला, आळसाला आणि प्रश्नाच्या भव्यतेमुळे आलेल्या अगतिकतेला बाजूला सारून ‘मी काहीतरी करणार’, ‘मला जे येतं त्यापासून सुरुवात करणार’ इथपर्यंत पोहोचवते. केवढी ताकत आहे आपल्याच हृदयात.
संयोग मोहिते यांनी केलेल्या या लघु चित्रपटाला पहिले बक्षीस मिळाले.
Vanishing Vultures
तीन दशकांपूर्वी अंदाजे 8.5 कोटी गिधाडे भारतात होती. आता केवळ 3 ते 4 हजार एवढीच यांची संख्या आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणात यांची घट कशी काय झाली याबद्दल सांगणारा हा चित्रपट. 2002 साली पेरिग्राइन ट्रस्ट या संस्थेला पाकिस्तानात संशोधन करत असता असे समजले की याचे कारण डायक्लोफिनॅक (diclofenac) हे रसायन. याचा anti-inflammatory परिणाम जनावरांच्या उपचारासाठी मोठ्या प्रमाणात केला जातो. अशा जनावराच्या मृत्यु नंतर जर गिधाडांनी याचे भक्षण केले तर त्यामुळे विसेरल गौट (visceral gout) तयार होऊन गिधाड मरण पावते.
2006 मध्ये भारत सरकार ने निर्णय घेतला की जनावरांसाठी वापर करण्यासाठी डायक्लोफिनॅकचा वापर बंद व्हावा. यासाठी पर्याय म्हणून मेलॉक्सिकॅम (meloxicam) नावाचे रसायन वापरले जाऊ शकते. याच बरोबर गिधाडांची संख्या वाढवण्यासाठी केंद्रे स्थापन करण्यात येत आहेत. याची अम्मलबजावणी कशी होते यावर आता गिधाडांचे भवितव्य अवलंबून आहे.
एका रसायनामुळे एक अख्खी प्राणीजातच नष्ट होऊ शकते हे भीषण वास्तव आहे. या बाबतीत आपण त्याचा थेट संबंध लावू शकलो म्हणून त्यावर मार्ग सापडला. अशी किती रसायने आपण वापरतो आणि त्यामुळे कोणत्या प्राण्यावर काय काय परिणाम होत असतील कोणास ठाऊक. सध्या बीटी वांग या विषयावर चर्चा चालू आहे. अशा नवनवीन तंत्रज्ञानाचा कशावर कसा परिणाम होईल कोणास ठाऊक? नवीन तंत्रज्ञान कधी आणि कसे स्वीकारायचे हे आजच्या जगासमोरचे कठीण आव्हान आहे.
The Ridley’s Last Stand
ओरिसा मध्ये बंदर बांधण्याविरुद्ध इमेल पेटिशन कदाचित तुम्हाला आले असेल. मलाही आले होते. टाटांच्या या प्रकल्पामुळे रिडली कासवांना धोका आहे एवढेच माहिती होते. पण त्या कासवांची कहाणी कुठे माहित होती.
ओरिसा च्या सागर किना-यावर दर वर्षी एक चमत्कार घडतो. दूर श्रीलंकेच्या दक्षिण भागातून हजारोच्या संख्येनी रिडली कासवे हजरो कोलोमिटरचा प्रवास करत येतात. पाण्यामध्येच मेटिंग करून मादी जमीनीवर अंडी घालायला येते. अंडी घालून निघून जाते. काही दिवसांनी लाखो कासवे अंड्यातून बाहेर येतात आणि पाण्याच्या दिशेनी चालत जातात. मादी अंडी घालताना चे चित्रिकरण शेखर दत्तात्रे यांनी केले आहे. अंड्यातून बाहेर आल्यावर या लहान लहान कासवांच्या सागरात बसून या नैसर्गिक चमत्काराचेही चित्रीकरण फार सुंदर आहे. एक सागर दुस-या सागराला जाऊन भिडतो आहे असा भास होतो.
परंतु मासेमारीमुळे कासवांचे भवितव्य धोक्यात येत आहे. मोठ्या जाळ्याचा उपयोग केल्यामुळे त्यात कासवेही अडकतात व मरण पावतात. Turtle Excluder Device (TED) या उपकरणाचा उपयोग जाळ्यात केला तर कासवे यातून सुटू शकतात. कासवासोबत 5 टक्के माशांनाही सुटका मिळते. परंतु या 5 टक्के तोटाही सहन करण्याची कंत्राटदारांची तयारी नाही. या प्रश्नाचे इतरही पैलू आहेत. जसे की किना-यावार केलेली कॅशुरीना ची लागवड. किनार्याचा परिसर जर सपाट नसेल आणि त्यात छोटे आडथळे जरी असले तरी नुकत्याच जन्म झालेल्या कासवांना ते ओलांडून सागरापर्यंत पोहोचता येत नाही. जवळच्या परिसरात दिवे असतील तर पिल्ले दिव्याच्या दिशेनी जातात आणि पाण्यापर्यंत न पोहोचल्यामुळे मरून जातात.
हा प्रश्न सोडवण्यासाठी देखील अनेक नियम बनवले गेले आहेत. पण अम्मलबजावणीतच सगळं गाडं आडतं.
Shores of Silence – Whale Sharks in India
गुजरातच्या किनार्यावर व्हेल शार्क हा मासा वर्षातील काही काळ येतो. हा विशाल मासा 35 फूट लांबी पर्यंत वाढू शकतो. एवढा मोठा मासा पण छोटे छोटे प्लँक्टन मासे खाऊन जगतो. या माशाच्या लिव्हर पासून जे तेल मिळते त्याची बाजारात विक्री केली जाते. परदेशात हा मासा खाण्यातही वापरला जातो.
यात सर्वात क्लेशकारक असा प्रसंग म्हणजे या माशाची शिकार करण्याची पद्धत. यासाठी फारच साधी उपकरणे वापरली जातात. एक दोरी, एक आकडा (हुक) आणि दोन हवाबंद प्लॅस्टिक्ची पिंप. हे मासे वरच्या भागत असतात आणि सहज दिसतात. वरच्या थरातल्या गरम पाण्यात आणि उन्हात न्हात बसलेले असतात. मासा दिसला की आधी आकडी टोचतात. आकडीला दोरीनी दोन पिंप लावलेली असतात. आकडी लागताच मासा घाबरून खोल जातो. पण हवाबंद पिंप त्याला सतत वर खेचत राहतात. शेवटी थकून मासा वर येतो. मग त्याच्या शेपटीला दोरीनी बांधून किनार्यावर ओढून आणतात आणि मरेपर्यंत वाट बघतात.
हा लघुचित्रपट बनवण्यासाठी या प्रश्नाच्या विविध पैलूंचा माइक पांडे यांनी अभ्यास केला आहे. स्थानिक लोकांसोबत शिकारीला जाऊन, पॅट्रोल बोटीत कोस्ट गार्डच्या लोकांसोबत, मासा मारल्यानंतरची प्रक्रिया, लिव्हर पासून तेल बनवण्याची प्रक्रिया या सर्वाचे चित्रिकरण केले आहे.
2001 साली व्हेल शार्क च्या शिकारीवर बंदी आली. यामुळे रोजगार गमावलेल्यांना हेच व्हेल मासे दाखवून पर्यटनानून रोजगार मिळवून देण्याचे प्रयत्न चालू आहेत असे नेट वरून समजले.
आयोजना बद्दल
फोलिएज च्या आयोजनही उत्तम होते. कार्यक्रम वेळेत सुरू झाला. मुळात अशा प्रकारची स्पर्धा आयोजित करणे हीच एक उत्तम कल्पना आहे. पर्यावरणाबद्दल काम करत याची व्यवहारीक बाजू कशी सांभाळतात हे समजून घ्यावे लागेल. स्पर्धेतील चित्रपटांची सीडी बनवून ती कागदाच्या पिशवीत सर्वांना दिली. कार्यक्रमादरम्यान चहा कॉफी नव्हती :) त्यामुळेही भरपूर प्लॅस्टिक कप वाचले असतील. आपल्याला कधी उगीचच चहा कॉफी प्यायची सवय लागली आहे.
पडलेले प्रश्न
1. या सर्वच प्रश्नांच्या बाबतीत असे जाणवले की पर्यावराबद्दल जागृत असलेले लोक भरपूर प्रयत्न करून, सरकार वर दबाव आणून नियम बदलून घेतात. यात भरपूर वेळ, परिश्रम घ्यावा लागतो. त्यानंतर जी सक्त अम्मलबजावणी करावी लागते त्यावर मात्र आपले काही नियंत्रण नाही. इतर सर्वत्र जाणवते ती कमजोर कडी इथेही जाणवते.
2. पर्यावरणाच्या प्रश्नांशी जेव्हा स्थानिक लोकांचे पोट अवलंबून असते तेव्हा काय करायचे? याला पर्याय शोधावाच लागतो आणि तो सापडतोच असे नाही.
3. आपल्या जीवशैलीचा पर्यावरणाच्या हानीशी आपण थेट संबंध लावू शकत नाही आणि म्हणून मला समजतही नाही की मी काय करू. जसे की व्हेल शार्क वाचवण्यासाठी मी काय करू? या प्रश्नांशी थेट संबंध लावता आले पाहिजे.
या निमित्तानी Wild Life संबंधित डॉक्युमेंट्री हे नवीन विश्व उघडले. त्यात किती परिश्रम घ्यावे लागतात. माइक पांडे यांनी व्हेल्स वर 3 वर्ष डॉक्युमेंट्री बनवत होते. आणखीन म्हणजे खूप लोक या विषयी संवेदनशील आहेत. हे सगळे एकत्रित कसे आणायचे या दिशेनीही प्रयत्न केले पाहिजेत.
काल सायंकाळी मेधातांईना प्रत्यक्ष ऐकायला मिळालं. निमित्त होतं The Word’s First Anti-Dam Movement या प्राध्यापक वोरा लिखित पुस्तकावर फर्ग्युसन कॉलेजच्या राजशास्त्र विभागाने आयोजित केलेल्या चर्चेचं. ‘धरण, धरणग्रस्तांचे प्रश्न आणि त्यासंदर्भातील चळवळी काही आपल्याला नवीन नाहीत’ कार्यक्रमाच्या सुरवातीला सुहास पळशीकर सांगत होते. जगामध्ये अशा प्रकारच्या चळवळी विविध स्तरावर चालू आहेत. पण जगात प्रथमचं अशा प्रकारच्या चळवळींची सुरुवात पुण्याच्या मुळशी धरणापासून सुरु झाली. त्यापूर्वी धरणग्रस्तांच्या तक्रारी होत्या पण धरणग्रस्तांनी संघटीतरीत्या आपली राजकीय भूमिका मांडणारा लढा प्रदीर्घ काळ लढल्याची नोंद इतिहासात नाही. हा मुळशीचा लढा लढला गेला होता १९२१ ते १९२४ च्या कालवधीत टाटा उद्योगसमूहाच्या विरुद्ध. त्याचं नेतृत्व केलं होतं सेनापती बापटांनी.
या लढ्याला गांधी समुदायाने फारसा पाठिंबा दिला नव्हता, परंतु गांधीजींनी मुळशी प्रकल्पाचं समर्थनसुद्धा केलं नव्हतं. लोक़ांच्या विरुद्ध भूमी संपादन करुन असे प्रकल्प उभे करणं याला गांधीजींचा विरोध होता.
मेधाताईंनी मुळशीचा लढा, नर्मदा बचावं आंदोलन, अशा जनाआंदोलनांच स्वरूप आणि त्यांचे परिणाम याची आपल्या भाषणातून अतिशय सुंदर मांडणी केली. मुळशीच्या आंदोलनाच्या माध्यमातून जरी मावळ प्रांतातले शेतकरी जरी टाटांना या प्रकल्पापासून परावृत करु शकले नसले तरी ते आंदोलन अयशस्वी झालं असं म्हणता येणार नाही. “कोणतही जनाआंदोलन हे यशस्वी की अयशस्वी असं सरळ सरळ मोजता येत नाही.” मेधाताई सांगत होत्या. जनाआंदोलनातून समाजाला एक नवीन विचार मिळतो, तो व्यापक असतो आणि त्यातून राज्यसंस्थेची सुद्धा घडण होतं असते.
मुळशीच्या निमित्ताने काही मुद्दे समोर आले. राष्ट्रीय सुरक्षितता धोक्यात असताना किंवा राष्ट्रावर एखादी नैसर्गिक आपत्ती आली असताना राष्ट्र लोकांकडून कोणत्याही गोष्टींची मागणी करू शकते पण मुळशीच्या संदर्भात असं काहीचं नसताना सर्वसामान्य शेतकर्यांच्या जमिनी कशाच्या आधारावर बळकवल्या जाऊ शकतात. शेती, शेतकरी आणि त्यावर आधारलेली अर्थव्यवस्था कि धरण, उद्योगधंद्यांना लागणारी वीज, त्यातून एका विशिष्ट वर्गाला होणारा फायदा यापैकी काय महत्वाचं आहे असे प्रश्न पहिल्यांदा उपस्थित केले गेले.
मुळशी नंतर सुरु झालेल्या आणि अगदी आतापर्यंतच्या नर्मदा बचाव आंदोलनापर्यंतच्या गेल्या काही वर्षातील चळवळींकडे पाहता, धरणग्रस्तांनी व त्यासंदर्भात काम करणार्या चळवळींनी फक्त आमच्या पुनर्वसनाचे काय? हा एकमेव प्रश्न उपस्थित केला नाही तर अर्थशास्त्राच्या दृष्टीकोनातून धरणं खरीच “फायद्याची” ठरत आहेत का? धरणांमुळे दुष्काळाचा प्रश्न खरचं सुटतो का?. पर्यावरणाच्या दृष्टीने धरणांचं स्थान काय? इथून ते विकासाची खरी व्याख्या काय असावी? विकासाचं नवं ‘मॉडेल’ कसं असावं? विकास प्रक्रियेत लोकसहभाग किती व कसा असावा? सामाजिक संपात्तिचा वापर, पुनर्वापर व त्याच न्याय पद्धतीने समवाटप कस असावं? ते पैशाच्या बळावर वाढलेल्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या बेसुमार वापर करुन रुजू पाहणार्या उपभोग्तावादावर नियंत्रण असावे का? असे मूलभूत प्रश्न उपस्थित केले. या चळवळींनी यापैकी काही प्रश्नांवर अभ्यास केला आणि विकासाचे पर्यायी मार्गसुद्धा काही बाबतीत सुचवले. या पुस्तक चर्चेच्या निमित्ताने मेधाताईंनी या मुद्यांवर त्यांच्या ‘खास’ शैलीत विस्तृतपणे बोलल्या.
असं असतानादेखिल नंदीग्राम, सिंगुर, एसईझेड हे प्रकल्पग्रस्तांचे प्रश्न आजही तितकेच तीव्रतेने आपल्यासमोर आहेत. माओवाद्यांचे प्रश्न जे अप्रत्यक्षपणे या प्रश्नांशी निगडीत आहेत. वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी, वेगळ्या मार्गांनी होणार्या भूसंपादनातून निर्माण होणारे प्रश्न. हे प्रश्न आजही पुरेश्या सहृदयतेने हाताळले जात नाहीत. हे कदाचित उद्योजकांचे वाढते प्रस्थ, नोकरशाही आणि स्वार्थी राजकारणी यांमुळे घडत असावं. अशा परिस्थितीत सर्वसामान्य जनतेचा या प्रश्नांमध्ये सहभाग व त्यांची कृती अधिक महत्त्वाची आहे याची जाणीव झाली.
या महिन्याच्या सुरवातीला उल्का महाजन आणि सर्वहारा जनआंदोलनाची कामे पाहिल्यानंतर, गेल्या आठवड्याभरात बीटी वांग्याबद्दल झालेली चर्चा व त्याला विविध माध्यमातून व स्तरातून जनतेने केलेला विरोध बघितल्यानंतर जनाआंदोलनाचं महत्त्व पुन्हा एकदा माझ्या प्रत्ययास आलं.
खरं काय हे एकदा माहीत झाल्यानंतर आणि ते सरळ सरळ विवेकबुद्धिला पटत असताना देखिल काही विशिष्ट गटाच्या/ वर्गाच्या हितसंबधापोटी जर त्या गोष्टी प्रत्यक्षात येत नसतील तर अशावेळी सर्वसामांन्याची भूमिका महत्त्वाची ठरते. निवडणुकांव्यतिरीक्त ‘आम’ जनतेला विविध मुद्द्यांवर आपली मतं दखल घेतली जातील अशा पद्धतीने मांडण्यासाठी व व्यक्तिगत वा लहान गटांमधून कृती करता येईल अशी व्यासपीठं किंवा संधी उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे. त्याचे नवनवीन मार्ग शोधण्याची गरज आहे.
असं घडून आल्यानंतरच विवेक सावंत यांनी सांगितल्याप्रमाणे बदल घडून येण्याच्या प्रक्रियेतील ज्या Information, Interaction, Transaction आणि Transformation या चार पायर्या आहेत, त्यातील Interaction आणि Transaction या पायर्यांना गती मिळेल.
रात्री दहाच्या सुमारास अर्पिताला फोन केला. अनेक दिवसांनी तिच्याशी बोलत होतो. सहज बोलता बोलता जीवनाच्या निरर्थकतेविषया बोलणे चालू झाले. नुकतेच माझ्या आजीशी बोलत असताना मी तिला विचारलं की हे शरीर जर निरर्थक असेल, आत्मा जुन्या कपड्यांसारखा जर ते बदलत असेल तर मग लागतेच कशाला शरीर. आपण सर्व आत्मेच का नसतो? तेव्हा तिनी मला शंकराचा-यांची गोष्ट सांगितली. शंकराचार्य या भौतिक जगाला माया म्हणत. एकदा रस्त्यातून जात असता त्यांच्या मागे एक हत्ती लागला. तो जवळ आला अन् शंकराचार्यांनी धूम ठोकली. हे बघत असलेल्या त्यांच्या मित्रानी त्यांना बरोबर विचारले की हा हत्ती जर माया असेल तर मग तुम्ही का पळालात. तेव्हा शंकराचार्य म्हणाले, की हा हत्ती माया आहेच आणि मी पळालो ती देखील माया होती. अर्पिता आणि मी पाच एक मिनिटे फोन वर हसत होतो. कितीतरी दिवसांनी मी इतका हसलो.
आता झोपावे अशा विचारात होतो आणि जवळच्या मार्केटयार्ड मधल्या गणपती मंदिरातून भजनाचे स्वर आले. घरापासून या मंदिराचे हवेतील अंतर अंदाजे 500 मीटर असेल. मंदिराच्या वरच्या भागात 4 भोंगे लावले आहेत. तिथून थेट आवाज आमच्या सोसायटीत येतो. घरात जो आवाज येतो त्याचा त्रास होतो. हे गाणे अनेकदा बेसूर असते. शब्द तर समजत नाहीतच. तेव्हा रात्रीचे 10:30 वाजले होते. पहिल्यांदा 100 वर फोन केला. नेहमीप्रमाणेच गाडी पाठवतो असे उत्तर मिळाले. गाडी जाणार नाही हे अनुभवातून माहित होते. तरीही फोने केलाच पाहिजे, किमान त्याची नोंद तरी होते या विचाराने मी नेहमी 100 वर फोन करतो.
खाली उतरलो आणि माझी आत्या, शांति आत्या अपेक्षेप्रमाणे त्रस्त होतीच. तिल म्हटलो की आपण जऊन बघू. तिथे पोचल्यावर अपेक्षित चित्र दिसले. काही लोक मंदिरात भजन करत होते. त्या व्यतीरिक्त इतर कोणीही तिथे ऐकायला नव्हते. बाहेर काही लोकांशी बोलायला सुरुवात केली. बोलता बोलता नहेमीच येतात ते वाद प्रत्यवाद चालू झाले. मस्जिदीतून बांग येते ती मात्र तुम्हाला चालते. हिंदू धर्माचे मात्र चालत नाही. ते तुम्ही थांबवून दाखवा मग आमी हे थांबवतो. आता विचार करतो ते गांधींचे 'An eye for an eye makes the whole world blind' आठवते. अम्हाला मंदिरातूनच दोन लोकांचे नंबर मिळाले होते, त्यापैकी मोहोळ सर यांना फोन लावला. यांच्याशी मी आधीही बोललो आहे. मोहोळ सर हे आमचे नेहमी शांत पणे ऐकून घेतात. त्यांच्यावरच सगळा राग काढायला सुरुवात केली. ऐकतायत तर घ्या ओरडून. त्यांच्याशी बोलत असता समजले की त्यांच्या हातातही काही नाही. मग तो प्रयत्न सोडून दिला. बरेच वाद घालून झाल्यावर त्यांनी माइक काढला. भजन चालूच होते आणि भजन चालू असण्याबद्दल आमचा काहीच आक्षेप नव्हता. ते माइक लावून लाऊडस्पीकर वर प्रक्षेपित करण्याबद्दल आक्षेप होता. तरीही मी आणि आत्या समोरच्या पार-यांवर बसलो. मी आत्याला विचारले की त्यांनी माइक तर बंद केलाय आता आपण इथे का बसतोय. आत्या म्हणाली निषेध म्हणून. मग काही लोक म्हणाले की इथे पाय-यांवर नका बसू, आत जावून बसा. मग आम्ही आत गेलो.
या सर्वात माझ्या हृदयाची गती वाढली होती. कशामुळे कुणासठावूक. इतक्या लोकांसमोर वाद घालण्याचा हा तसा पहिलाच अनुभव होता. मध्ये एकानी माझा हात धरून ढकलले ही होते. कदाचित भितीही वाटत असेल. तेवढ्यात कोणी येऊन चला चला भजन सुरू करा असे सांगितले. त्या भजन मंडळीला वाटले की मलाच गायचे आहे. मला फार मोह होत होता गायचा. विठ्ठलाचे भजन. मी आत्याकडे बघितले, ती म्हटली नाही गाता येत असे सांग. शांतपणे डोळे मिटळे, मांडी घातली आणि त्यांनी भजन सुरू केले.
लहानपण देगा देवा । मुंगी साखरेचा रवा ॥१॥
ऐरावत रत्न थोर । त्यासी अंकुशाचा मार ॥२॥
जया अंगी मोठेपण । तया यातना कठीण ॥३॥
तुका म्हणे बरवे जाण । व्हावे लहानाहून लहान ॥४॥
महापूरे झाडे जाती । तेथे लव्हाळ वाचती ॥५॥
आत्मीयतेने आणि भक्तीभावाने गात होते. मनापासून.
ऐकून शांत वाटायला लागले. हृदयाची गती परत स्थिरावली. घरी परतून आधी मोहोळ सरांना फोन लावला. घडलेल्या प्रसंगाबद्दल सांगितले. रागाच्या भरात काही उलट सुलट बोललो असेन तर क्षमा मागितली. त्यांनीही आम्हाला रोज त्रास होतो याबद्दल दिलगिरी व्यक्त केली. पण त्यांचेही तिथे काही चालत नाही हे यावरून जाणवले. दुस-याला समजून घेणे, जरा आवाज चढवला की ऐकून घेणे ही सज्जनाची लक्षणे त्यांच्यातही होती. आम्ही दोघेही एकाच बोटीत होतो.
दुस-या दिवशीही सकाळी 5:30 वाजता काकड आरती चालू झाली. सकाळी योगासन अभ्यासासाठी उठणे हे फार कठीण. पण उठल्या उठल्या या भजनांचे स्वर पडले की असे काही तरी वाटते की परत झोपच येत नाही. कधी विचार येतो की बरंच आहे. त्यानिमित्तानी रोज उठीन तरी. आणि योगासन वर्गात गेलो की सुटलो. आवाजही नाही आणि योगअभ्यासही होतो. दुहेरी लाभ. अडचणीचे रूपांतर संधीत. उठून 5.45 च्या सुमारास परत 100 वर फोन लावला. त्या व्यक्तीशी गप्पा मारल्या. की हा त्रास रोज होतो पण तुम्ही काहीच का करत नाही. त्यांनी सांगितले की पोलिस जाऊन येतात. थोडा वेळ आवाज बंद होतो पण मग परत सुरू होतो. अनेकदा वरून दबाव येतो. याची मला अपेक्षाच नव्हती. आता काय करणार?
काहीच सुचेना. येवून तंबोरा लावला आणि चादर डोक्यावर घेऊन परत झोपलो. योगासन वर्ग गेला खड्ड्यात.
आता हळू हळू समजते, मोठ्या माणसांमध्ये इतका निराशेचा सूर का असतो ते. बाबा नेहमी मला सांगतात, की कायदा कडक केल्याशिवाय काहीच होणार नाही. डॉ राणी व अभय बंग यांच्या निर्माण उपक्रमात आम्ही विद्यार्थी आहोत. काही वेगळे करूयात, आपल्याभोवतालच्या परीस्थितीत काही चांगला बदल घडवण्यासाठी योगदान देत आपले आयुष्य जगूयात असे स्वप्न बघतो आहोत. आणि अशा लहानशाच प्रसंगातून परीस्थितीचे असे काही निराश विश्वरूप दर्शन घडते की काही समजेनासे होते. (विश्वरूप दर्शन वगैरे सगळे गीता थोडी थोडी वाचायला लागलोय म्हणून). क्षूद्रपणाची जाणीवच नाही तर सिद्धी होते, लहानपण मागावे लागत नाही.
अचानक, आधी वाचलेले गांधीजी थोडे थोडे समजत आहेत. अहिंसेचा स्वीकार करून इंग्रजांचा मारा सहन करणा-यांच्या जिद्दीचा अर्थ समजत आहे. अंधळ्या माणसाला रंग म्हणजे काय हे जसे समजू शकत नाही तसे या कल्पनांबद्दल मी आंधळाच होतो.
दलाई लामा आणि तिबेट बद्दल कुंडुन नावाचा चित्रपट बघितला. त्यात तिबेट वर चीननी केलेक्या आक्रमणाचे वर्णन आहे. द्लाई लामांना तिबेट सोडून भारतात यावे लागले. 1959 सालापासून यांचा संघर्ष अहिंसक मार्गाने चालू आहे. कार्यरत पुस्तकात कर्नाटकातील चळवळीबद्दल लिहिले आहे. तिथे एका फॅक्टरीमुळे नदी आणि हवेचे प्रदूषण झालेले आहे. प्रत्येक श्वासागणिक लोकांना त्रास होतो आहे. इतर कितीतरी लोकांचे केवढे तरी तीव्र प्रश्न आहेत आणि आपण या छोट्याश्या त्रासाला का एवढे महत्त्व देतो. पण यावर एकच उत्तर सापडले आहे. की मोठा प्रश्न सोडवण्याचे सामर्थ्य काही आपल्यात नाही. जे आपल्या आवाक्यात आहे ते तरी करावे.
सकाळी परत मंदिरात गेलो. मोहोळ सरांना भेटलो. सकाळपासून चाललेली आरती संपली होती व भोजन चालू होते. मोहोळ सर लोकांना वाढण्यात मग्न होते. गणेश घुले हे तिकडचे अध्यक्ष यांच्याशी बोलायचा प्रयत्न केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार या मुळे धर्माचा प्रसार होतो. मला विचारले की धर्माच्या प्रसारासाठी मी काय करतो? मग त्यांनी त्यांच्या नेत्यांशी बोलायला सांगितले. प्रवीण चोरबेले. त्यांना समजवायचा प्रयत्न केला की आमचे घर लांब आहे तरीही तिथे थेट आवाज येतो. त्यांनी सांगितले, की तुम्ही दारे खिडक्या बंद करून बसा. कानात कापूस घालून बसा. आणि परत इथे येऊन त्रास देऊ नका. तुमच्या विरुद्ध पोलिस कम्पेंट करू. मग माझे नाव आणि फोन नं लिहून घेतला. मी ही त्यांचे नाव आणि फोन लिहून घेतला. आता काय करायचे याचा विचार चालू आहे. तुम्हाला काही सुचतेय?
27 ऑक्टोबर 2009 रोजी, मुंबईला, ‘Identity, Market and Social Welfare’, ‘ओळख, बाजारपेठ आणि सामाजिक कल्याण’ या शीर्षकाचे त्यांचे भाषण ऐकण्याची संधी मिळाली आणि आपल्या सर्वांना ओळख (Identity) देण्याचा घाट घातलेल्या UIAI आणि नंदन निलेकणी यांच्या मनात नेमके काय आहे हे थोडे थोडे समजले.
ओळख: नंदन निलेकणींची इंफोसिस या कंपनीची स्थापना केलेल्या सहा उद्योजकांपैकी नंदन निलेकणी हे एक. पंतप्रधान मनमोहन सिंघ यांनी निलेकणी यांच्यावर भारतीय विशिष्ट पहचान प्राधिकरण (Unique Identification Authority of India, UIAI) याची जबाबदारी सोपवली आहे. त्यानुसार जुलै 2009 मध्ये इंफोसिस मधून राजिनामा देऊन ते UIAI चे अध्यक्ष म्हणून रुजू झाले. ही त्यांची सर्वात नवीन ओळख. ‘Imagining India: The idea of a Renewed Nation’ या पुस्तकाद्वारे भारताबद्दलचे त्यांचे स्वप्न त्यांनी मांडले आहे. हे स्वप्न साकरण्यासाठी UIAI चे कार्य महत्त्वाचे ठरेल.
प्रयोजन: सामाजिक कल्याणाच्या उपक्रमांची सद्य स्थिती
• सध्या सामाजिक कल्याणासाठी अनेक योजना सध्या राबविल्या जात आहेत. त्यांवर भरपूर पैसा खर्च देखील होत आहे. जसे की रोजगार हमी साठी 2009-2010 साठी 40 हजार कोटी रुपयांची तरतूत केली गेली आहे. अनेक अशा योजना आहेत ज्याचा लाभ विशिष्ट घटकांना मिळतो. जसे की जननी सुरक्षा योजना ही मातांसाठी आहे, इंदिरा आवास योजनेत ग्रामीण भागात घरे बांधण्यासाठी अनुदान दिले जाते इत्यादी. या सर्व योजनांचा लाभ हा गरजू व्यक्तीपर्यंत पोहोचवणे हे फार मोठे आव्हान आहे. 25 वर्षांपूर्वी राजीव गांधी यांनी जाहीर केले होते की सामान्य माणसाठी तरतूत झालेल्या रुपयापैकी केवळ 16 पैसेच त्याच्यापर्यंत पोहोचतात. या परीस्थितीत आजतागयत फार काही बदल झालेला नाही असे माँटेक सिंघ आहलुवालियांनी नुकतेच म्हटले आहे.
• सामाजिक कल्याणाच्या उपक्रमांचा आणि बाजारपेठेचा फार संबंध नाही. ही दोन वेगळी बेटे आहेत. सरकारने केलेल्या कल्याणकारी योजनांचा लाभ सरकारी यंत्रणेच्या मार्फतच लोकांपर्यंत पोहोचतो. जसे की कमी दरात धान्य पुरवठा म्हणजे रेशन साठी सरकारनी एक अवाढव्य यंत्रणा उभारलेली आहे. गोडाऊन पासून ते दळवळणापर्यंत सर्वच जबाबदारी सरकारी आहे व त्यामुळे अकार्यक्षमता येतेच, त्याचबरोबर गळतीही होते. मुक्त बाजारपेठेचा व खाजकी व्यवसायातील उद्योजकते मुळे येणा-या कार्यक्षमतेचा मिलाफ सामाजिक कल्याणाच्या उपक्रमांशी कसा जोडता येईल हे एक आव्हान आहे.
• विविध प्रकारची ओळखपत्रे सध्या उपलब्ध आहेत. रेशन कार्ड, पासपोर्ट, इलेक्शन कार्ड, जॉब कार्ड इ. यात अनेक तृटी आहेत. खोटी, एकाच माणसाकडे एकापेक्षा जास्त, अस्तित्त्वात नसलेल्या मांणसांच्या नावावर असे अनेक गैर व्यवहार इथे चालतात. काही गावे अशी आहेत की जिथे लोकसंखेपेक्षा अधिक रेशन कार्डे आहेत आणि त्याच वेळेला गरजूंकडेच रेशन कार्ड नाही. त्यामुळे अनेक गैर व्यवहार तर चालतातच पण खरोखर गरजू असलेल्या माणसाला लाभ मिळतंच नाही.
या तिन्ही बाबी काही नवीन नाहीत. गेली अनेक वर्षे आपण यांच्याशी झगडत आहोत. सुदैवाने गेल्या काही वर्षात दोन व्यवस्थांमध्ये अमूलाग्र बदल झाले आहेत ज्याच्यामुळे आपल्याला या 60 वर्ष आपल्याला सतावणा-या प्रश्नांना सोडवणे शक्य झाले आहे असे वाटते आहे.
दोन क्रांत्या: मोबाईल फोन व इंटरनेट बँकिंग
मोबाईल: 10 ते 15 वर्षांपूर्वीचीच म्हणजे अगदी आत्ता आत्ता पर्यंत म्हणता येईल अशी. मोबाईल च्या इनकमिंग साठी देखील आपण 17 रु प्रति मिनिट देत होतो. 1999 साली अंदाजे 25 लाख मोबाईल ग्राहक होते, तेच 2009 साली अंदाजे 30 कोटी आहेत. यापैकी बहुतांशी प्रीपेड सुविधा वापरतात आणि त्यापैकीही बहुतांशी ही 10 रु चे रीचार्ज टाकतात. 15 वर्षांच्या काळात झपाट्याने हे बदल घडले आहेत.
इंटरनेट बँकिंग़: नव्वदच्या दशकात बँकांमध्ये हळू हळू संगणक रुजविण्यासाठी प्रयत्न चालू झाले आणि त्यावेळी या संगणक याचा उल्लेख न करता रंगराजन (ज्यांनी यासाठी प्रयत्न केले) याला अकाउंट्स लेजर असे म्हटले होते. संगणकाचा कामगार संघटनांकडून विरोध होईल या भितीने. पुढे काही वर्षांनी त्यानी याचे वर्णन ऍडवांस्ड अकाउंट्स लेजर असे केले. म्हणजे संगणकाची बँकेच्या संदर्भात त्या दिवसात ‘He who must not be named’ अशी ओळख होती . तेच आता आपण सर्वत्र एटीएम, इबँकिंग, ऑनलाइन ट्रान्स्फर असे सर्रास वापरतो. परंतू अजूनही ग्रामीण भागात आणि गरजूंपर्यंत या क्रांतीचे फायदे पोहोचले नाहीयेत.
युनीक आयडेंटिटी: एकमेव ओळख, विशिष्ट ओळख वरील दोन क्रांतीकारक बदलांची सांगड सामाजिक कल्याणकारी उपक्रमांशी घालण्यासाठी बायोमेट्रिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग UIAI करणार आहे. जसे की दहा बोटांचे ठसे डोळ्यामधील आयरीस ची खूण. नेमकी कोणती पद्धत वापरली जाईल हे अजून निश्चित झालेले नाही. अशा प्रकारे प्रत्येक व्यक्तीला एकमेव पद्धतीने ओळखले, की या ओळखीची सांगड इतर गोष्टींशी नेमक्या पद्धतीने लावणे शक्य होईल. जसे की र्बँकेतील इ-खाते. योजनेत आर्थिक व्यवखार असेल तर तो थेट व्यक्तीच्या खात्यात विनाविलंब पोहोचवता येईल. जेव्हा जेव्हा सरकारी योजनांचा लाभ व्यक्तीला मिळेल तेव्हा त्याची नोंद ठेवली जाईल. यामुळे अनेक गैरव्यवहारांना आळा बसेल.
समाजिक कल्याण व बाजारपेठेशी जोड
याचा मला जो अर्थ लागला तो Public Distribution System (PDS) च्या संदर्भात असा की सध्या अन्न धान्य गरजूंपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा उपक्रम आहे. कोणते अन्न, त्याचा दर्जा, त्याची उपलब्धी याच्या निवड गरजू करू शकत नाही. मधली यंत्रणा (दुकानदार, कंत्राटदार) आपल्या सोयीनुसार, इच्छेनुसार जे आणि जेव्हा उपलब्ध करून देईल ते नाइलाजाने घ्यावे लागते. तेच जर सरकारने थेट पैसे त्या व्यक्तीच्या खात्यात जमा केले आणि या पैशांचा अन्नासाठीच उपयोग केला जाईल अशी सुविधा केली (संगणकाद्वारे असा प्रोग्रॅम लिहिणे शक्य आहे) की मग ती व्यक्ती अन्न कुठून, केव्हा घ्यायचे याचा निर्णय स्वयं घेऊ शकेल. मुक्त बाजारव्यवस्थेतून निवड करून ती हा निर्णय घेईल आणि बाजारपेठेशी जोडली जाईल. अर्थात याचे फायदे जसे आहेत तसेच धोकेही आहेत. खाजकीकरणातून सेवेचा दर्जा वाढतोच असे नाही. या बद्दल सतत सतर्क रहावे मात्र लागेल. पण नेमके म्हणजे काय याचा माझा अभ्यास नाही.
देशातील सुरक्षेशी याचा जवळचा संबंध आहे. पण या संदर्भात निलेकणी बोलले नाही. स्वातंत्र्य अबाधित राखून सुरक्षा साधणे हे या बदलासमोरचे मोठो आव्हान राहणार आहे.
सारांश
या प्रकल्पामुळे अनेक फायदे दिसत असले तरी यातून निर्माण होणारे धोके असणारच ज्याचे सध्या भाकित करणे आपल्याला जमणार नाही. पेट्रोल च्या जोरावर आपण प्रचंड प्रगती केली तरी त्याचा आता ग्लोबल वॉर्मिंग शी संबंध आपल्याला आता समजलाय तसे. या निमित्ताने एक महत्त्वाची गोष्ट घडणार आहे ती म्हणजे या तंत्रज्ञानातील क्रांतीचा लाभ सर्वांपर्यंत पोहोचणार आहे. याचे महत्त्वाचे कारण हे राजकीय इच्छाशक्ती. वरून जरी इच्छा असली तरी मधल्या अनेक घटकांच्या विरोधाला सामना द्यावा लागणार आहेत.
तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे आपल्यातील भ्रष्ट वृती, हाव ही काही बदलणार नाही. यांशी आपला लढा व्यक्तीगत आणि सामाजिक पातळीवर चालूच राहील.
ADR (Association for Democratic Reforms) व NEW (National Election Watch) यांनी केलेले काम हे लोकशाही बळकट करण्यासाठीचा फार महत्त्वाचा टप्पा वाटतो. महाराष्ट्रात 13 ऑक्टोबर 2009 रोजी निवडणूक होणार आहे. NEW नी 169 उमेदवार, जे 2004 साली उभे होते व आता 2009 मध्ये परत उभे रहाणार आहेत अशा उमेदवारांची माहिती संकलित केलेली. याची PDF आपल्याला इथे मिळेल.
या 169 उमेदवारांच्या माहितीचा थोडा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न
सरासरी मालमत्ता
2004 साली 1.3 कोटी होती
2009 साली 3.8 कोटी आहे
म्हणजेच सरासरी 2.5 कोटी ची वाढ
एकूण मालमत्ता
169 उमेदवारांची मिळून एकूण मालमत्ता
2004 साली 229 कोटी
2009 साली 657 कोटी
म्हणजेच 428 कोटी ची वाढ
पक्ष निहाय उमेदवारांची मालमत्ता
काँग्रेस 39 उमेदवार: एकूण 291 कोटी: सरासरी 5.8 कोटी
राष्ट्रवादी 39 उमेदवार: एकूण 139 कोटी: सरासरी 3.5 कोटी
शिवसेना 33 उमेदवार: एकूण 131 कोटी: सरासरी 3.8 कोटी
बीजेपी 23 उमेदवार: एकूण 48 कोटी: सरासरी 2 कोटी
Top 10 अमीर उमेदवार
तक्त्यावर क्लिक करा!!
विचार, विश्लेषण
आपले राजकीय पुढारी हे पैसेवाले आहेत हे तर यावरून सिद्ध होते. पण पैसे असणे हा काही गुन्हा नाही. हे पैसे नेमके कसे मिळवले जातात हे समजले पाहिजे. ते कसे समजेल?
एका थियरी नुसार बदल घडण्यासाठी च्या चार पायर्या असतात. विवेक सावंतांकडून मी या शिकलो. त्या चार पायर्या आहेत
Information: परीस्थिती काय आहे, नेमका प्रश्न काय आहे या बद्दलची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचणे ही पहिली पायरी. जसे की ग्लोबल वॉर्मिंग बद्दल 'Inconvenient Truth' या चित्रपटाद्वारे शास्त्रशुद्ध माहिती अनेक लोकांपर्यंत पोहोचली. अनेक नेते पैसे खातात हे जरी सर्वज्ञात असले तरी याची नेमकी अकडेवारी आता आपल्या समोर आहे. चला तेवढे नीट समजले.
Interaction: एकदा महिती पोहोचली की लोक त्यावर विचार करतात, चर्चा करतात वाद घालतात... या बद्दल काही करता येईल का याबद्दलचे मार्ग शोधायचा प्रयत्न करतात. आजकाल ब्लॉग्स लिहितात :) ही झाली दुसरी पायरी.
Transaction: त्यापैकी काही लोक या बद्दल कृती करायला लागतात. वैयक्तिक, एकत्र येवून, अनेको प्रकारच्या ज्याला जमेल तशा.
Transformation: या तिन्ही पातळ्यांवर अनेको लोक आपापल्या परीने योगदान देत असता... कधीतरी अशी एक अवस्था निर्माण होते की बधल घडून येतो.
राजकारणी आणि नोकरशाहीतील भ्रष्टाचारी वृती यावर नियंत्रण आणण्याच्या लढ्यात माझ्या मते आपण पहिल्या पायरीवर आहोत. व्यापक प्रमाणात लोकांपर्यंत माहिती पोहोचवणे हे इंटरनेट, मोबाईल या माध्यमातून शक्य झाले आहे. यांचा उत्तमोत्तम वापर करून ही माहिती अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवणे चालूच ठेवावे लागेल. इंटरनेट सध्या काही मर्यादित वर्गापर्यंत पोहोचले आहे. पण हा वर्ग म्हणजे माझ्या तुमच्या सारख्यांचा वर्ग. जो राजकीय बाबतीत सर्वात कमी जागृत असायचा. त्यामुळे आता राजकीय वास्तव एक वेगळेच वळण घेण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
दुसर्या आणि तिसर्या पायर्यांवर आपण कसे काम करायचे हे आता आपल्या समोरील आव्हान राहील.
भारतातील अवाढव्या अशा लोकशाही च्या LIVE प्रयोगात काय काय घडते त्याबद्दल उत्सुक!!
Written during the 1973 energy crisis, it was a very influential book which is divided into four parts of 'The modern world', 'Resources', 'The Third World' and 'Organization and ownership'. The ideas discussed and lessons learned are also very much relevant even today.
Frankly I was not able to clearly interpret everything that I read but sometimes that fact itself makes a book much more interesting.
To start with I was told that the book is on economics but it covers a lot many things and yes all that is done from the point of view of economics. Many a times I felt like the things what I am reading are no way near to economics(It is off course my inability to connect) but it is fun to read anyways.
At first you start reading and you feel like it is a collection of authors thoughts on various issues which are vaguely organized and the chapters flow in a direction that don't seem to make sense but soon as you get the big picture you realize that the agruments made were very much affable to the given conclusion. The thing that I liked especially is the abundant reference text from other books and wise wording of various great persons are included at regular interval.
Since I found it a bit hard to read, I might as well include my way to do it :) The best way to read (According to me), 1) Start the book with aim that you will read at least two chapters (Because if you don't do so, there is very high probability that you will not understand a para, loose interest and keep the book aside) 2) Stop in between and think about what you read. (Only then you realize the beauty of the ideas conveyed) 3) Finally keep the book aside and you will feel happy that you read significant part. (Don't read lot because I felt like the material is bit heavy to digest)
To describe the things in short, man in his excitement to utilize and develop his scientific and technical powers has built a system that ravishes nature. His ever-increasing infinite needs cannot be satisfied by finite resources. The importance to consider the human factor while measuring various economic parameters, importance of land as a resource, ownerships in large scale organizations and many such interesting topics are discussed. So people who like to put their thinking cap on and are interested in studying various systems should surely read this one.
Note :- You need not know any economics to enjoy the book. :)
Starting a new business, we think about profit and growth. Entrepreneurs across the world are innovating different business models to solve the complex challenges that our world is facing. P. Sainath's article and the efforts of NEW (National Election Watch) have brought forth this revolutionary new business model. (Not that it was completely unknown, but now we have numbers to back our intuition)
ADR and NEW
Got introduced to some innovative social initiatives. ADR (Association of Democratic Reform) filed a PIL in response to which the Supreme Court resolved that candidates standing for elections have to declare their assets, education and criminal record. To know the historical journey of this PIL visit here! NEW is a collective effort by 1200 organizations who are organizing this information for public viewing.
Some facts and numbers
In Hariyana 42 MLA's who are re contesting have astonishing information to share.
Average wealth has grown by 4.8 crore Rs
i.e. average rise of 388%
i.e. average rise of 8 lakh Rs/month
i.e about 1,100 Rs/day
The top four MLAs (considering growth rate) have a growth of 800%
The topper amongst them has an astonishing growth of 5000% which means from an initial of 1 lakh Rs it is now 50 lakh Rs
Learning from these numbers P. Sainath suggests that every citizen should become an MLA atleast once. It would be the most promising poverty alleviation program. Even if we consider the recently increased minimum wage of NREGA of Rs 100, a worker turned MLA would earn in a months time what he/she aould have earned in 8000 days (20 years).
To access information of a candidate from your constituency, visit myneta.info Info on most candidates is available. See and be aware... as I did :)
Challenges ahead
The work done by ADR is very inspiring. They have not stopped at filing the PIL. Through NEW they are also documenting the information in a relevant format. Two very important milestones in strengthening the democracy of our country. This power of information has greatly empowered us. So where do we go from here? Currently I'm spreading this information to as many people as I can. I still have some questions
What happens of the MLA whos wealth grows from 1 lakh to 50 lakh?
What is the mystery behind this?
How does Govinda work in films even when he is elected representative?
What can I do?
Looking forward to ideas, suggestions, questions...
नवीन उद्योग सुरू करताना आपण अर्थातच नफ्याचा विचार करतो. जगातील जटिल प्रश्न सोडवण्यासाठी अनेक उद्योजक नवनवीन प्रयोग करून वेगवेगळी बिसनेस मॉडेल्स विकसित करत आहेत. पी साईनाथ यांच्या लेखामुळे व NEW, (National Election Watch) या नवीन चळवळीच्या कामातून हे अफलातून, अविश्वसनीय वाटावे असे बिसनेस मॉडेल समोर आले आहे. (हे माहित नव्हते असे नाही पण नेमकी आकडेवारी मिळाल्यामुळे हे नीटच समजले आहे)
ADR व NEW
या निमित्तानी नाविन्यपूर्ण सामाजिक उपक्रम समजले. ADR (Association of Democratic Reforms) यांनी केलेल्या PIL मुळे 2002 साली उच्च न्यायालयानी असा निर्णय दिला की निवडणूक लढवणार्या उमेदवाराने आपले शिक्षण, मलमत्ता व criminal record जाहीर केले पाहिजे. या PIL च्या प्रकियेचा इतिहास इथे वाचा. NEW ही 1200 चे संघटन आहे व ते उमेदवारांनी जाहिर केलेली माहिती संकलित करून लोकांसमोर मांडतात.
काही आकडेवारी: एक यशस्वी बिसनेस मॉडेल
हरियाणा मध्ये 42 MLA जे पुन्हा उभे आहेत त्यांबद्दल काही माहिती
सरासरी त्यांची मलमत्ता 4.8 कोटी रुपयांनी वाढली आहे
सरासरी 388% मालमत्तेत वाढ
म्हणजेच प्रत्येकाची सरासरी दर महा वाढ 8 लाख रुपये
म्हणजेच अंदाजे 1,100 रु
प्रति तास
वाढीचा सर्वोत्कृष्ट दर असलेले पहिले 4 MLA यांच्या मालमत्तेत 800% वाढ आहे
यातील अग्रक्रमांकावर असलेला MLA ज्याची मालमत्ता 1 लाख होती त्यात 5000% वाढ असून ती आता 50 लाख रुपये झालेली आहे
हा वाढीचा दर लक्षात घेता साईनाथ म्हणतात की प्रत्येक भारतीय नागरीकाने किमान एकदा तरी MLA बनावे! गरिबी हटवण्यासाठी चे हे सर्वोत्तम बिसनेस मॉडेल राहील. NREGA चे वाढीव 100 रु किमान वेतन जरी धरले, तरी 8000 दिवस (20 वर्षे) राबून झालेली कमाई महिन्यात होऊन जाईल.
आपल्या मतदार संघातील उमेदवाराची माहिती हवी असल्यास myneta.info वर मिळेल. बहुतांशी उमेदवारांची माहिती इथे उपलब्ध आहे. बघा... व जागृत व्हा... मी झालो तसा :)
पुढील आव्हाने
ADR नी केलेल्या कामातून प्रचंड फारच प्रेरणा मिळाली. केवळ PIL करून ते थांबले नाहीत. NEW या उपक्रमातून त्यांनी या माहितीचे उचित स्वरूपात संकलन करण्याची जबाबदारीही हाती घेतली आहे. लोकशाही ला बळकट करण्यासाठी ही दोनही केवढी महत्त्वाची कार्य! प्रत्येक सामान्य माणसापर्यंत ही केवढी मोठी माहितीची ताकत या कार्यामुळे आली आहे. आता पुढे काय? सध्यातरी मी माझ्या मित्रपरीवारामध्य या महितीचा प्रचार करतो आहे.
आजून काही बाळबोध प्रश्न पडतात.
1 लाख रुपयापासून 50 लाख रुपयापर्यंत जाणार्या माणासाचे काय होते?
नेमके या मागचे गूढ काय असते?
गोविंदा निवडून आल्यावरही चित्रपटात कामे कसे काय करतो?
मी काय करू शकतो?
तुम्हालाही काही सुचत असेल, प्रश्न असतील तर शेअर करा ...
Duishen -by Chingiz Aitmatov (Translated from the Russian in English by Olga Shartse)
The description “If there is one single book on education which will make you weep, this is it.”, stands very true.
The story is narrated by an artist who is given the responsibility to convey a touching story of an orphan who for the first time ever is treated with love and respect by the teacher who is like an elder brother to her. This story revolves around an illiterate teacher, his student and the two poplars (type of tree) standing tall like forming a link between the past and the present.
The background is the rustic village of Kurkureu where a girl has to bear with the harsh treatment of her aunt as she is an orphan with only other refuge of her aging grandmother. Ignorant of her rights and potentials she quietly endures everything until the day hope in form of Duishen arrives. Duishen in spite of himself being barely literate sets about to achieve a nearly impossible task of setting up a school in a place where the notion of schools itself is unheard of.
With unwavering courage he sets about his tasks of teaching children whose and forefathers had all been illiterate. Naturally he receives absolutely no help from the villagers and is mocked at when he works in freezing temperatures to build a school out of an old stable on a hill. Hardly able to read, with no textbooks and completely innocent of grammar he gives in his best, teaching whatever he thought children should know giving them glimpses of a new and wonderful world. Although at that time it seemed like his hard work was in vain but in long run he accomplished more than he realized.
The fact that it is narrated by an artist who is puzzled as to what picture he should draw related to the story, made me instantly connect as I love both, writing and drawing. Some things are left untold in the end adding a sense of incompleteness to the story leaving the reader to predict the rest. The sentences are very picturesque describing the scenic beauty of the place and the language used makes you think that you are reading a literary masterpiece but unfortunately as opposed to masterpieces it is only 35 pages long... :(
35 pages of pure emotion and inspiration with many dramatic scenes. Duishen's patriotic nature, his struggle to keep his promises made to children, effort to make children laugh in spite of himself facing insults and the fighting spirit showed by a simple village girl make you want to read this book again and again....
पाण्याच्या आवाजानं सकाळी पाचलाच जाग आली. थंडी पडलेली.. कम्प्युटरचा खूप मोह होत असूनही घरातल्या कामाला लागले. संध्याकाळी आणलेलं किराणा सामान भरुन ठेवायचं होतं. अपूर्वला उठवलं. भराभर आवरलं. ऑफीसला जाण्यासाठी दार उघडणार तोच दारावरची बेल वाजली. डेंग्यू पेशंट अपूर्व परीक्षेसाठी कॉलेजला गेलेला, कोण असू शकतं यावेळी? जरा आश्चर्य वाटून दार उघडताच समोर एक अधिकारी आणि दुसरा त्याचा मदतनीस अशी जोडी दिसताच मी ओळखलं ते कोण असावेत. मी त्यांना ‘आत या’ म्हणत सोफ्याकडे निर्देश केला. दीनानाथ हॉस्पिटलमधून अपूर्वला डिसचार्ज मिळताना डॉक्टरांनी सांगितलं होतं की, ‘आठ दिवसाच्या आत मनपाचं पथक तुमच्या घरी येऊन जाईल. तुमच्याकडून सगळी हिस्ट्री ते घेतील आणि फवारणी करतील. हॉस्पिटलकडून अशा पेशंटबद्दल त्यांना कळवावं लागतं आम्ही ते कळवलंय’. मला डॉक्टरांनी सांगितलेलं सगळं आठवत होतंच.
मी त्यांच्यासमोर ऑफीसला उशीर होत असूनही बसले. मनपाचे डेंग्यू पथकाचे मुख्य कर्मचारी जाधव म्हणून होते.
त्यांनी मला आपुलकीनं विचारलं,’पेशंट कोण ?’
मी म्हटलं,’ माझा मुलगा’
ते म्हणाले, “किती वर्षाचा ?”
मी- “19 वं चालू आहे”.
“आता कसा आहे ?”,
मी सांगितलं “आता चांगला आहे. परीक्षा देण्यासाठी गेलाय”.
मग त्यांनी विचारलं,’ कधी त्रास सुरु झाला?”,
मला 30 ऑगस्ट आठवला. त्याची थंडी वाजून चढणारा ताप, दुखणारं डोक,अंग, लालेलाल झालेला चेहरा आणि तळहात...ससून हॉस्पिटल...दीनानाथ हॉस्पिटल.. सगळं तारीख आणि वेळेनुसार आठवलं. मी त्यांना आवश्यक ते सांगत गेले....तो आत्मियतेनं ऐकत होता.
“घरात किती लोकं असता ?”
मी म्हटलं, “आम्ही दोघंच”,
तो म्हणाला, “इथं कधीपासून आहात”.
मी म्हटलं, “दोन-तीन महिने झालेत, याआधी मी मुंबईला होते”.
तो म्हणाला, “मिस्टरांचं नाव?”,
मी सांगितलं. तो म्हणाला, “काय करतात ते, मुंबईला असतात ?”
मी म्हटलं, “ते नाहीत आता. आम्ही दोघंच असतो”.
तो म्हणाला, “सॉरी मॅडम”.
Its ok म्हणत मीच त्याला समजावलं. पण एकूणच मला इतकं छान वाटत होतं. त्याचं विचारणं एक गंभीर कोरा चेहरा ठेवून यांत्रिकपणे नव्हतं तर इतक्या आपुलकीनं तो विचारत होता की तो माझा कुणी नातलग असावा असं मला वाटत होतं. त्याला सगळं घर पहायचं होतं. घरात फ्रीज, कुंड्या आहेत का, कुठे पाणी साठलंय का..खूप व्यवस्थित काळजीपूर्वक तो सारं पहात होता. बोलत बोलत आम्ही बाल्कनीत आलो. तो म्हणाला, “तुमच्या नावाचा खाली सोसायटीत बोर्डही नाही. तुम्ही हा फ्लॅट आत्ताचं विकत घेतलाय का ?” त्याच्या या प्रश्नानं “चला घेऊनच टाकूया आता” असा फील मला आला. मी मनाला दटावत आनंदीत झालेला चेहरा जाणीवपूर्वक गंभीर करत “मी इथं रेन्टनं, किरायानं रहाते” असं सांगितलं. तो म्हणाला, “मॅडम, तुमचा हा फ्लॅट खूप छान आहे !” मी मान डोलावली. त्याच्यासाठी कांदेपोहे आणि चहा करावा असं मला तीव्रतेने वाटू लागलं. पण ऑफीसला होत जाणारा उशीर बघून मी मनाला पुन्हा आवरलं.
त्यानं एक पॅम्प्लेट मला दिलं. त्यात डेंग्यूबद्दलची माहिती होती. तो स्वतःही काय काय काळजी घ्यावी याबद्दल मला सविस्तर सांगू लागला. त्याचं पथकही तितकंच प्रेमळ आणि गुणी होतं. घरात परवानगी घेऊन (जसं शाळेत मुलं “बाई आत येऊ ?”, किंवा “मे आय कमइन?” विचारतात तसंच विचारत ते आत आलं.) सगळीकडे फवारणी करु लागले. मला या सगळ्यांमुळे ‘घर भरल्यासारखं वाटतं’ म्हणजे काय याचा प्रत्यय येऊ लागला. दिवाळी किंवा दसरा साजरा करावा असंही वाटू लागलं. या धावणा-या मनाला काबूत ठेवता ठेवता माझ्या नाकी नऊ (किंवा दहा) येऊ लागले.
माझ्या शेजारी कोण रहातं याची त्यांनी चौकशी केली. मग प्रत्येक फ्लॅटमध्ये जाऊन फवारणी करत ते पॅम्प्लेट देत माहिती देऊ लागले. काय करावं याबद्दल सांगू लागले. घरात ज्या बारकाईनं ते त्या डेंग्यूला शोधत होते. मलाही कुतूहल वाटू लागलं. यांना तो डेंग्यू डास कसा सापडणार, कळत नव्हतंच. मी विचारताच ते म्हणाले, “सापडेल. फ्रीजमागं, कुठंही कोप-यात..” मग ते टेरेसवरही गेले. तिथे त्यांना एका अर्धवट पाण्यानं भरलेल्या बादलीत डासांची अंडी दिसली. ती गील नावाच्या आमच्या फ्लॅटधारकाची होती. विजयी मुद्रेनं त्याचा नायनाट करीत ते फ्लॅटच्या खाली लिफ्टचा वापर न करता पाय-यानं उतरले. मला आठवलं. काहीच म्हणजे पंधरा दिवसांपूर्वी मी आणि अपूर्व लिफ्टमध्ये अडकलो होतो. म्हणजे लिफ्टचं दार उघडतच नव्हतं. मग खालीवर करत टेरेसवर पोहोचून ते शटर उघडण्याचा आटोकाट प्रयत्नही केला होता. आणि लाईट गेल्यामुळे आता लिफ्ट खालीदेखील जाऊ शकत नव्हती. टेरेसवरुन ओरडूनही कोणालाही आवाज ऐकू जाणं शक्य नव्हतं. त्यावेळी चावला असेल का हा डेंग्यू डास ? त्यावेळी त्या गील महोदयांनीच अनेक क्लुप्त्या करीत आम्हाला लिफ्टच्या बाहेर काढण्यास मदत केली होती. मी जाधवांना ही माहितीही पुरवली. ते म्हणाले, “लिफ्टमध्ये अडकण्याची भीती मलाही फार वाटते त्यामुळे मी आपला पाय-या चढत उतरतच कामं करतो”.
खाली येताच निरीक्षण करणारे इतर कर्मचारी बघून मी त्यांच्याशी बोलती झाले. ते कर्मचारी मला सांगत होते. “सोसायटीचं चेअरमन कोण आहे ?” अर्थातच माझ्या स्मरणशक्तीनं याही वेळेस मला दगा दिला. मला आठवेचना. खरं तर मेन्टेनन्स द्यायला मी त्यांच्याकडे गेले होते. मग मला जरावेळानं एकदम नाव आठवलं. “कुर्तकोटी..”.मी ओरडले. तो म्हणाला, “बघा ना, पिण्याच्या पाण्याची टाकी आणि झाकणं तुटलेलं, किती कचरा आत जात असणार, डासांची अंडीही या उघड्या पाण्यात होणार...शिकलेल्या लोकांनी ही काळजी घेऊ नये का ? तुम्ही बघाच. म्हणजे तुम्ही काळजीनं त्यांना सांगू शकाल. एक झाकण करुन घ्या ताबडतोब”. तो अतिशय मृदू आवाजात मला सांगत होता. सरकारी किंवा कुठलेली कर्मचारी ज्या दमदाटीच्या आवाजात गुरकावतात आणि आपण गुन्हेगार आहोत असं वाटण्याचा न्यूनगंड आपल्याला देतात त्यापेक्षा हे सगळं उलटंच चित्र होतं.
तो म्हणाला, “तुम्हाला उशीर होतोय का, तुम्ही जाऊ शकता ऑफीसला..आमचं काम चालू राहील. आम्ही उद्याही येऊ”. आसपासही ते फवारणी करत होतेच. मला त्या सगळ्या पथकाचाच अभिमान वाटला. इतकी जागरुकता, आणि कामाला दिलेला माणुसकीचा चेहरा मला थक्क करुन गेला. मी अक्षरशः तरंगतच आफीसला येऊन पोहोचले. या आनंदाचं काय करावं हे कळत नव्हतंच. मग मी जरबेराची छानशी केशरी रंगाची दोन फुलं घेतली. जरबेरासारख्याच असणा-या पॅट्रिशा मॅडमच्या केबिनचं दार ठोठावत त्यांना दिली. त्यांनीही “Thank you, how is your son ?” म्हणत ती स्वीकारली. मी तशीच तरंगत माझ्या जागेवर आले. सागर जोशी प्रसन्न चेह-यानं माझ्याजवळ आला होता. त्याच्या हातात माझ्यासाठी आणलेली दोन जरबेराची टवटवीत फुलं होती. मी ती हातात घेतली. असं वाटलं जोरदार आवाजात म्हणावं,
काही ब्लॉग्स वाचत असताना हे गीत ऐकले. विचार करायला लावले. शब्द जेवढे समजले तसे लिहिले आहेत. गीत ऐकून खालील शब्दांमध्ये काही चुकले असेल तर कळवावे. विडियोत सब टायटल्स इंग्लिश मधे आहेत.
गाव छोडब नही, जंगल छोडब नही,
माय माटी छोडब नही लाडाय छोडब नही।
बाँध बनाए, गाँव डुबोए, कारखाना बनाए ,
जंगल काटे, खदान खोदे , सेंक्चुरी बनाए,
जल जंगल जमीन छोडी हमिन कहा कहा जाए,
विकास के भगवान बता हम कैसे जान बचाए॥
जमुना सुखी, नर्मदा सुखी, सुखी सुवर्णरेखा,
गंगा बनी गन्दी नाली, कृष्णा काली रेखा,
तुम पियोगे पेप्सी कोला, बिस्लरी का पानी,
हम कैसे अपना प्यास बुझाए, पीकर कचरा पानी? ॥
पुरखे थे क्या मूरख जो वे जंगल को बचाए,
धरती रखी हरी भरी नदी मधु बहाए,
तेरी हवसमें जल गई धरती, लुट गई हरियाली,
मचली मर गई, पंछी उड गई जाने किस दिशाए ॥
मंत्री बने कम्पनी के दलाल हम से जमीन छीनी,
उनको बचाने लेकर आए साथ में पल्टनी
हो... अफसर बने है राजा ठेकेदार बने धनी,
गाँव हमारी बन गई है उनकी कोलोनी ॥
बिरसा पुकारे एकजुट होवो छोडो ये खामोशी,
मछवारे आवो, दलित आवो, आवो आदिवासी,
हो खेत खालीहान से जागो नगाडा बजाओ,
लडाई छोडी चारा नही सुनो देस वासी ॥
This video is a description of how life seems to our Adivasi community. It has subtitles in English so the meaning can be well understood.
17 ऑगस्ट 09 ला रशियातील सर्वात मोठ्या जल विद्युत प्रकल्पात अपघात घडला. टरबाईनचे झाकण तुटून रोटर हवेत उडाले आणि सर्वत्र पाणी शिरले. यात 75 कर्मचारी दगावले. चेर्नोबिल नंतर हा रशियातील सर्वात मोठा तांत्रिक अपघात असे मानले जात आहे.
Sayano Sushenkaya प्रकल्प
रशिया मध्ये बोरिस येस्ल्टिन राष्ट्रपती असताना सरकारी यंत्रणा आणि उद्योजक यांमध्ये सलगी निर्माण झाली ज्याला पुटिन च्या काळातही बढावा मिळाला ज्यामुळे भ्रष्ट आर्थिक व्यवस्था निर्माण झाली, ज्याला burness म्हणजे bureaucratic business असा वाक्प्रचार वापरला जातो. याचेच फलरूप सयानो च्या प्रकल्पात दिसत होते. ओलेग डेरिपास्का या उद्योजकाचे क्रेमलिन शी घनिष्ट संबंध होते. रसअल (RusAl) ही त्याची कंपनी ही जगातील सर्वात जास्त ऍल्युमिनियम बनवणारी कंपनी आहे. सयानो प्रकल्पात गेले काही महिने क्षमतेला ताण देवून वीज निर्मिती होत होती. त्यापैकी 75 टक्के वीज ही रसअल सवलतीच्या खरेदी करत होती. रशिया मध्ये वीजेचा दर सरकार ठरवते. इतर ग्राहक व घरगुती वीज पुरवठा दरापेक्षाही कमी दरानी रसअल ला वीज विकली जात होती. रसअल ला झालेल्या नफ्यामध्ये सरकारचा काहीच वाटा नव्हता. या नफ्यातून काही रक्कम ही सयानो च्या दुरुस्ती साठी वापरता येवू शकली असती.
2005 ते 2008 या दरम्यान नेब्रिसाका यांना सरकारकडून $8.2 बिलियन डिविडंट म्हणून मिळाले. मंदी येताच बेलआऊटची मागणी नेब्रिसाका यांनी केली आणि त्यांना सरकारनी $4.5 बिलियन डॉलर देऊ केले. अर्थतज्ञ डेल्यागिन यांनी याचे वर्णन ‘Privatization of profit and nationalization of loss’ असे केले आहे!
भारतातही PPP चे प्रयोग आता चालू झाले आहेत. PPP म्हणजेच Public Private Partnership. याचे फायदे आणि दुष्परिणाम अनेक ठिकाणी आपल्याला दिसून येते. कंत्राटदार राज म्हणजेच काँट्रॅक्टर राजचा एक जमाना होता. NREGA मध्ये कंत्राटदाराला काढून सरकार नी सर्व जबाबदारी घेतली आहे. दुसर्या बाजूला PPP च्या तत्त्वावर चालणारी cleartrip.com याची सेवा सरकारी irctc.co.in च्या पेक्षा कितीतरी चांगली आहे.
PPP मधल्या Public मुळे प्रचंड ताकत येते (आर्थिक, पायाभूत सुविधा, व्याप्ती) आणि Private मुळे कार्यक्षमता आणि उद्योजकता येते. पण या दोघांचे संगन्मत होवून लुबाडणारे लुटारू लोक निर्माण होण्यापासून थांबवण्यासाठी कोणती व्यवस्था तयार करायची हे मोठे आव्हान आहे.
MKCL हा PPP च्या एक पाऊल पुढे जाऊन यातील तोटे कमी करण्याचा एक प्रयोग आहे. पण त्याबद्दल अभ्यास करून मग लिहीन.
यानिमित्तकाहीआकडेवारी
1979 मध्ये बांधलेला सयानो सुशेंकया प्रकल्प हा वीज निर्मिती क्षमतेनुसार जगातील सहाव्या क्रमांकाचा व एशियातील प्रथम क्रमांकाचा जल विद्युत प्रकल्प आहे. इथे अंदाजे 6700 MW वीज निर्मिती होते. रशिया च्या एकूण वीज निर्मिती च्या 2.5 टक्के व जल विद्युत निर्मिती च्या 25 टक्के वीज इथे निर्माण होते.
जगातील सर्वात मोठा जल विद्युत प्रकल्प हा चीन मध्ये, थ्री गॉर्जेस डॅम या ठिकाणी आहे. सध्या इथे 18,300 MW इतकी वीज निर्माण होते आणि काम पूर्ण झाल्यावर 22,500 MW निर्माण होईल.
भारतात सध्या अंदाजे 1,50,000 MW इतकी वीज निर्माण करण्याची क्षमता आहे. त्यापैकी 37,000 MW वीज ही जल विद्युत पद्धतीनी होते.
सध्या महारष्ट्रातात (व भारतातही) कोयना जल विद्युत प्रकल्प (अंदाजे 2000 MW) हा सर्वात मोठा जल विद्युत प्रकल्प आहे. चंद्रपूर इथे कोळशापासून औष्णिक वीज प्रकल्पात अंदाजे 2400 MW वीज निर्मिती होते.
सतलज नदीवरचा नाथपा झाकरी प्रकल्पात 1,500 MW वीज निर्माण होते.
कोयना प्रकल्प
4 सप्टेंबर 2009 च्या द हिंदू या वर्तमानपत्रात आलेल्या अग्रलेखावरून प्रेरीत. हा लेख आपण इथे वाचू शकता.
I was sitting amidst a bunch of 7-8 unknown women in a small house, in village called ‘Nagari’.
Each one was talking with other very loudly.Sitting there I was recalling Nayna’s (Dr. Abhay Bang) words.
The same morning Nayna had opened the first session of Nirman 2.3 Camp with the sentencenow familiar to us; “What you get from outside is training but what happens inside is learning”. With this sentence our Nirman Journey had started. Nirman is a series of four camps, an initiative by Dr. Abhay & Rani Bang to sensitize youth to social problems and to encourage them for action. This camp was the third of the series.
In first camp we learned about ourselves, our body. Second camp introduced us to various societal problems like energy, alcoholism, terrorism, rationing; by people who actually worked on them.
And now this was the third one. It was now time to experience what we had learned. All of us had assembled at SEARCH, Gadchiroli from different parts of Maharashtra. After Nayna’s session we would leave for our village experience. Each one of us was allotted one village. We were to spend four days there. One house was identified in each village and those people were informed about our arrival. We would contact the Community Health Workers or ‘Arogyadoot’ of SEARCH after reaching the village and they would drop us to the concerned house where we would stay for next four days.
“You are going to village to learn about it, by living with it.”,Nayna continued. “You will see entire universe in that small village.
Even if I am able to understand one person on this earth, I will understand entire mankind. That person is none other than me.
See how 60% population of India lives. Be a part of their lives for four days and yet be a silent observer. See what happens outside you and also watch what happens in the world inside you.”
I was recalling all this as I was not able to become a part of the conversation going on around me.
Where do I start? How do I break the ice?? “I am grotesque at communicating with strangers.” I said to myself, irritated.
Wife of Arogyadoot of SEARCH whom I had contacted after reaching the village had come to drop me here. This was the place where I was going to stay for next four days. I had taken bus from Gadchiroli to Nagpur and got down at about 10 km from Gadchiroli, at Village named Mozri. From there this village, Nagari, was three km which I had walked down. When I reached, it was about two in afternoon.I found out Arogyadoot’s House. He welcomed me, offered me tea. Then his wife came to drop me at the house chosen for me.
When we entered the house, it was empty. I and the wife of the Arogyadoot sat in verandah. The lady of the house, Kaki, had gone to their farm. She would return only in the evening. After five minutes her two daughters appeared on the scene. The younger one, Peeru, was about 18-20 years old. The elder one, of age 22-23, was mentally challenged. To my surprise, her name was Nirasha. In Marathi, Nirasha means disappointment, no hopes! Later I learned that when Kaki was pregnant with Nirasha, she was expecting a boy. And since a girl was born, everyone was disappointed. Hence the name Nirasha.
After some time curious faces started popping up at the door. I had seen these faces staring at me when I was walking down the village.
Within first half an hour my first round of interrogation was over. Where do I come from? What was my name? Why did I come here? What was my cast? How much had I studied? etc.
Endless stream of questions started fading gradually. Now that they were busy talking amongst them, I busied myself in observing the house.
It was about 400 Sq Ft, with 3 rooms. It was plastered with mud and had Mangalore tilled roof which leaked when it rained. Light and ventilation was a major problem. The open verandah had a chullah. The house had toilet and bathrooms, but they didn’t have doors. The water closet of toilet was closed with Mangalore tiles. Later I saw that no one in house ever used that. Next to verandah, there was a cattle shed.They had one buffalo, two calves, two goats and lots of hens and chickens. Other than two electric bulbs, there was no gadget which ran on electricity. I had learned concept of‘minimalism’ in Architecture, now I was seeing it.
Time was refusing to move ahead. I had nothing with me to kill time. No book, no TV, no internet, no mobile phone. We had to leave all the valuables at SEARCH. We had left with money just enough to go and come back.
Unknowingly I started comparing my and their lifestyles. I was a typical middle class girl from a metro city, and this was a typical house from village. Soon I realized, there could not be any comparison.
You can’t compare apples and oranges.
Our problems were…well…Pune didn’t have enough of water supply. These people didn’t have water connection. They had to get drinking water from a well which was around half kilometer from their place.Pune had too much of traffic. These people didn’t have vehicles.
Had it not been for this camp, I would never have had a chance to see this kind of living.
Kaki came back in the evening. I introduced myself. They were a family of seven. Five daughters, Kaka and Kaki. Kaka stayed in nearby village. He was watchman with forest department. He came once or twice in two weeks. 3 of the elder daughters were married. Kaki and the younger daughter Peeru looked after the farm. They had 2 acres of land. Paddy was the main crop. They consumed whatever they produced. There was never a surplus to sell.
Kaki soon got busied in cooking. They had a stock of wood for a year. I was seeing cooking on chullah for the first time. In Environmental Planning we learned about the problem of indoor air pollution and now I was seeing Kaki, coughing because of smoke, her eyes red.
But apart from this problem and problem of light and ventilation in house, their lifestyle was the most Eco-Friendly. I had learned terms like Zero Waste House, Carbon Friendly House; I could actually see all that here. Typically waste produced in one activity would get used in some other activity. The food remains would be given to the buffalo, ashes of the chullah would be used to clean utensils, the house was built with local material, the cow dung would be used for surface preparation of the floor….. there were many such interesting loops…
They all would get up at 5.30, would go open air to defecate.Cooking was done by 8 o’clock in morning, one subji and rice. Then they would eat and go to farm at 9 o’clock. In morning they worked as laborer in someone else’s farm. Being a woman, Kaki and Peeru got daily wage of Rs 30. Men got Rs 60. Nirasha never went on farm. She mostly did household work. The two of them would be back by 1 in afternoon. Then they would take bath, washed clothes then had lunch of same subji and rice. After lunch they went to their own farm. At this time, paddy field bunds were being constructed and toor was being sowed on the bunds. They would come back by 6. Cook and have diner. All went to sleep by 9.
Same routine every day.
I told Kaki that I wanted to try my hand on farming! She told me since in morning they worked as laborer in some other farm, its better I accompany them after lunch. I agreed.
After Kaki and Peeru left, only I and Nirasha were there. Once again I encountered the slow pace of time. “I should have got some book!” I cursed myself.
It was the first day of my stay and I was not able to set myself with this life yet. Kaki and all the other ladies seemed very confused about why exactly I was there.
They had immense curiosity about urban people. But they had very less exposure to the urban luxuries. They asked me questions like ‘Do you also do farming in city? Do you have cows at your place? How big is Pune? Is it as big as Gadchiroli? Is it twice the size of Gadchiroli? You must be having water from taps, you must be cooking on LPG…..’
Seeing this life I thought I belonged to some other planet. All the malls, ATMs, multiplexes, glass towers of corporate….all seemed so irrelevant here!!
Why am I here??? I started thinking again. What am I going to do to change these people’s lives? Will I ever be able to leave city and stay here forever?? Do I have any capabilities to survive here?? The thing is, I know that it is a game of 4 days. Will I be as much patient if I wasn’t to return after 4 days?
Why should I allow myself to think that I am educated? I don’t know farming, I don’t know how to even light chullah, let go cooking on it, I don’t know how to milk cow….. I was the most unfit to survive there.
In afternoon I joined them on farm. We sowed toor.
Two hours of work. My back started aching. I was drenched with sweat. But it was fun. One could see fields stretched for miles in all directions. Very beautiful!
In the evening I went with Peeru to fetch water.
She gave me a large Handa (utensil to store water) to fill. It was heavy. Since I was quite sure that I will drop it if I carried it on my head, I took it in my hands. By the time we reached the chowk near Kaki’s house, I was dripping with water. The Handa was wet and it was slipping from my hands.
And……at one point of time my hands could not take that weight anymore and the thing dropped….. almost 30-40 people in the chowk were watching. Within split second there was a roar of laughter. I was standing right in the middle not knowing how to react!! It was one of the most embarrassing moments of my life. The very incident later became a huge entertainment package for everyone. Now I can laugh at it, but at that time…it was really tough!!
The next morning when people were coming to buy milk from Kaki, each and every person knew the water story. In village nothing is private. Everything is public.
Typically in afternoon ladies gathered at Kaki’s place for chatting, gossiping. They were still not understanding the purpose of my visit. They were under impression that I had come there to do some survey. And the fact that I wasn’t doing one was drawing objections.
Alas I tried to explain. I told them, “See, we people in cities get all the food from stores. We never get to know about the hard work that a farmer has to do to produce it. That is why SEARCH has sent us. To see how difficult the life of farmer is.”
That’s it. That worked like a key. The communication was unlocked, the ice broken.
Their attitude changed drastically. All the traces of disapproval because I was an urbanite dissolved. They started sharing their problems. Kaki said, she wanted Peeru to get married to a person from service sector. “I have been working hard all my life. But I don’t want Peeru to have a life like me. I want her to have a comfortable life.” But person from service sector meant more dowry. What’s more, if your girl had dark complexion, the dowry amount would increase!! I asked Kaki, how did they manage to get 3 girls married? They must have paid sizable amount of dowry. “We borrowed from our relatives, friends…”Kaki told, “….and we are still paying back. Till we clear previous debts, we can’t get Peeru married.”“And what about Nirasha?” I asked. “She will stay at our place, what can we do? After us one of the daughters will have to take care of her.” I was surprised about the maturity with which this issue was handled. They had accepted her so naturally, without any noise.
Since there was no man in house, ladies of all ages would often drop in for while. Since Peeru and I were of similar age, I could see life of women and girls in village very closely. They seemed quite insecure. You will never see a girl roaming alone in that village. They would always go in group. Kaki never encouraged me to step out of the house alone. It was one of those few times when I am aware that I am a ‘Girl’.
Story of all the girls of Peeru’s age was more or less similar. They would learn till 10th, at the most 12th. Then join their parents in farming and soon would get married. I really doubt of what use that education is for them.
But they didn’t seem to have any complaints. They had accepted that this is what their life was about. And it would never change. For all of them, the fact that I had come all the way from Pune to Gadchiroli for camp, was hard to believe. I tried explaining about my graduation in Architecture and Post Graduation in Environmental Planning, but they were worried that I am 25 and still not married!!
In next two days I went to many ladies staying nearby. Now they were more or less knowing me. Everywhere it was a warm welcome. I was going with Kaki on her farm everyday.
Slowly I could match their pace of life, yet when 4 days were over, I was eager to return to SEARCH, to my friends. Each one had different experience. People had bunch of things to share.
After the prayer, the laughter & the talk started. Hosts of some Nirmanees made them work like anything, some of them got marriage proposals, some were mistaken as naxalites, two were attacked by wild boar… the list was endless!!An hour was passed with roars of laughter. Slowly the paradoxes of life which were witnessed by all of us started surfacing. Alcohol, tobacco were chronic problems.People had seen children of age 3 eating tobacco. Castism was not only present but dominant in all the villages. Committing yourself to one person, the very basis of institution of marriage was nonexistent.It was a shock to hear some of the facts narrated by people. In many places ill effects of urbanization have reached even before urbanization. Is it the Indian Culture that we are so proud of?? Everyone was asking. The romantic concepts about Indian villages were completely broken. Everyone had seen the reality and now it was difficult to run away from it! Everyone was equally clueless about his or her role in changing that picture.
The next day we had a session for sharing the experiences. After listening to them I felt what I had seen was enough to put together only one or two pieces of a huge jig-saw puzzle! Even if we combine all the experiences, that would give only a glimpse of that huge picture.
After that session we were to pen down the questions that arose in our minds. My first impression after coming back was that I had understood village to some extent. When I heard experiences of rest of the people, I understood what I saw was not enough. I could see a complex web of problems. Where do I fit in this web?? What is my role?? Where to start?? Is it really possible to isolate one problem and solve it?? Will I be able to leave my present lifestyle and go to villages for working? Will I want to go in the first place?? And my basic question was ‘In four days how much of village have I really understood?’
The problems of villages were not just one or two issues, they were deep routed. I think the real problem was, those people didn’t have a vision for their life. I am not talking about vision of money or material gains. A good life is about living it a good way. Once they have this vision, they know what to achieve rest are just tools. Then it won’t be a fragmented approach to solve problems one by one. First their thinking should change. In this context I think swadhyay has a very fundamental answer. It helps you change your vision about your life. This sets a momentum, and then you yourself find ways and means to achieve better life. But that vision is the key.
This is what our group suggested in the manifesto of IdealVillage which we prepared the next day, the IdealVillage is the one where everyone has such a vision about his or her life and about the village.
We also did a role play on “Na aane ke bahane”, list of all our excuses for not working on the problems. We had to face the fact that what we call reasons are in fact excuses!!
Today I am back to my own life and I can’t help but compare. Today whatever life I have, what my contribution to it? Frankly- Nil. I was fortunate enough to born in a good house, to get good education, to get ability to think, to choose between right and wrong. Today if I am in the category of ‘Haves’, it is my duty to help people in category of ‘Have nots’. We always ask ‘Why not me?’, but how often do we ask ‘Why me?’
But in today’s life we just don’t have time to take a brief pause, and think about it. I was saying that the village people didn’t have vision for life. Do we, city people have?? Or our vision has started to mean only money… consumption??? Are we selling our sensibilities, sensitivities? Are we really worthy of the resources that we consume? Do we have right to take things for granted???
I don’t have answers at this moment. But I plan to keep looking for them. And even if I am able to change my lifestyle by 1%, I would say I proved myself worthy of that visit.
The Engineering course was nearing an end. I certainly had options to choose from on one end I had the perspective that Nirman had given me and on the other two lucrative jobs. I have called them ends because I feel they are choices apart.
There were a few reasons as to why I picked the other option…
1. Having studied Information Technology at my graduation level, I was rather I still am very curious to know what actually goes into the Industry. How people in the corporate world work, why do they work, what they expect from their field of work, how and why they have gotten into it, how passionate they are about their work, how do they maintain a work life balance and lots more...through interaction and introspection. I am pretty sure I wouldn’t have been able to know all this unless I would be here and do that.
2. Money is another important aspect. I have always wanted to know how much money I need to earn. I could have easily accepted a certain sum of money and defined my lifestyle but I needed to know how much money is more money. And I think a lucrative job was the easiest source.
3. I also wanted to truly learn on the technology front. I didn’t know how we would apply what we learnt in our graduation years.
I feel I needn’t justify my reasons for having chosen this option. However I am trying to put across what went through my mind when I made the decision. There is a whole lot of learning that roles in with the decision. After all people working in corporate are also people and even smart people.
Before I joined the firm I had thought that when I leave the company I should feel happy that I am saying good bye and not repent later in life that I didn’t try this in life. It sure has been a rare experience so far… I am going to be working along for another 8 months or so….to get a real time project experience how processing happens and how development actually takes place. Of what I have come across till now all industries have a very efficient system in place. It surely is not a piece of cake to be reining in oddly 3000 or more people and getting work done in an effective manner. Not all people working are smart or intelligent…but they have their own means of getting work done. You can learn to be a team player… and you also get to realize how much importance your dedication to a particular job is valued.
You must be wondering that for long I have been mentioning just the good stuff…. Frankly speaking now I know that this is not the place that I would want to spend the rest of my life. I feel sad and depressed at the end of day when I don’t know how much or for how long it has “rained outside” i.e. how easily I am weaned away from what’s happening in the world outside. I come to know of the events only late after I have reached home or the next days newspaper People live in fake lives…. they want to be doing lots of stuff other than work but they can’t. They are stuck in the 9 to 6 schedules. And even more to earn a 5% hike at the end of the year. Ultimately, not realizing this wouldn’t give them happiness. I used to always wonder at the number of advertisements that are shown on television that always showcased “weekend homes”, “weekend getaways”,” retirement homes” but I have realized you never actually have time to get a” weekend”. Though here in my company they say “You own your career” yet you feel like you are reined to a carriage and that you are driving the carriage but someone has the leash.
I would like to conclude with a small incident…. The other day I left office later in the evening, at this time of the evening we get cab drops. Apparently that day for some reason a cab that comes to our area wasn’t yet assigned and we were waiting for it to be allocated at the same time it started pouring heavily… and the rains drenched us wet in the 5 minute wait span. I was a little irritated because I was wondering I would have to sit all wet till I reached home. Another guy complained about the same thing to his friend… and pat came the reply from his friend: ”Are yaar kabhi bigh gaya to kya hua vaise bhi ham aaj kal barish mein kaha bhig sakte hain”. And I suddenly realized how I loved getting wet in the rains…..
10 वीच्या सुट्ट्यांमधे मी आनंदवनयेथे गेलो होतो. असाच एकटा. नुकतीच दहावीची परीक्षा झालेली. साधना आमटेंच ‘समिधा’ हे पुस्तक वाचनात आलं आणि मी त्यांना पत्र पाठवलं. तर प्रत्यक्ष साधनाताईंच पत्रोत्तर आलं. भेटायला आणि आनंदवन पाहायला ये म्हणून. तसाच निघालो. मनात आनंदवनाबद्दलच्या खूप सार्या कल्पना घेऊन.
आनंदवनाच्या गेट मधून आत प्रवेश केला की उजव्या बाजूला काही अंतरावर एक मोठी ड्रेसिंग रूम आहे. तिथे कुष्ठरूग्णांच्या जखमांना रोज ड्रेसिंग केल्या जातं. तिथे जाऊन पोहचलो. त्या वेळी बायोलॉजीची आणि डॉक्टरी पेशाची मनस्वी चीड होती. म्हणून मग ड्रेसिंग कसं करतात ते पाहायचं आणि जमलं तर प्रत्यक्षात स्वतः करून पाहायचं असं ठरवलं. दुसर्या दिवशी सकाळीच क्लिनिकला गेलो.
माझ्या आधी मोना नावाची एक वर्ध्याची मुलगी अनेक दिवसांपासून स्वतःहून तिथे ड्रेसिंगचं काम करायची. तिची मला सोबत होती. तिने थोडा धीर देखील दिला होता.
ती रूम बर्यापैकी मोठी. चार खाटा ठेवलेल्या. आणि बॅंडेजच सामान. आयोडीनचा वास.खास हॉस्पिटलचं वातावरण. बॅंडेज करायला चारजणं आणि गरज असल्यास इंजेक्शन द्यायला अजून एक. असे पाचजण मिळून आठ-नऊशे लोकांचं बॅंडेज करायचे.
सकाळी 6 वाजता काम सुरू व्हायचं. सगळ्या पेशंटना बॅंडेज करून आपापल्या कामाला जायचं असायचं.म्हणून सकाळी तिथे कायम गर्दी आणि घाई असायची. सगळ्यांनाच कामाला जायची लगबग.
पहिल्या दिवशी सगळं फक्त पाहात होतो.आधीची पट्टी सोडणं, औषध लाऊन जखम धुवून त्यावर पट्टी लावणं. पिवळी आणि पांढरी असे पट्ट्यांचे दोन प्रकार. ज्यांची जखम अजून ओली असेल अशांसाठी पिवळी तर इतरांसाठी पांढरी पट्टी. अनेक जखमा. आणि त्यावर रोज केल्या जाणारं बॅंडेज. काम करायचं असेल तर चालणं आलचं. आणि त्यासाठी रोज पट्ट्या बदलणं देखील.
बहुतेक सगळी म्हातारी नाहीतर चाळीशी पार केलेली माणसं. बर्याच वर्षांपासून आनंदवनात असणारी. तिथेच काही ना काही काम करणारी.
पट्ट्या बांधणं वाटलं तेवढं सोपं नव्हतं. प्रत्येक पेशंटची पट्टी बांधायची विशिष्ट पद्धत असायची. वर्षानुवर्ष पट्टी बांधून तयार झालेली. झडलेल्या बोटांनुसार, ते जे काम करतात त्या कामाच्या स्वरूपानुसार ठरलेली. शेतात काम करणार्या म्हातार्या एक जादा पट्टी सोबत ठेवत. प्रत्येकजण आदल्या दिवशीची स्वतःची पट्टी सोबत घेऊन बसायचा.
पट्ट्या बांधून घेताना त्यांना कसल्या वेदना होत नसत. कारण कुष्ठरूग्णाला त्या भागात संवेदना नसतात. बंडेज गुंडाळताना, ती पांढरी पट्टी घट्ट आवळून बांधावी लागायची. आधी खूप सारा मेडिकेटेड कापूस पायाभोवती गुंडाळायचा आणि मग पट्टी बांधायची. अशी घट्ट बांधली की दिवसभर काम करताना ती निसटत नसे.
दुसर्या दिवशी मी पट्टी बांधायला घेतली. आदल्या दिवशी जखमा पाहून नजर मेली होती. नीट व्यवस्थित, जरा जास्तच वेळ घेऊन पहिली पट्टी बांधली.आपणही हे काम करू शकतो हा विश्वास आला.
कधी कधी जखमेतून छोटे दगड, काचेचे तुकडे असं बरचं काही काढावं लागायचं. शेतात काम करताना पट्ट्यांमधून हे सगळं त्या जखमेत जाऊन बसायचं.
मी नवीन आहे, अजून शिकतोय हे कळाल्यावर तिथल्या म्हातार्या पट्टी बांधताना धीर द्यायच्या. त्यांना पट्टी कशी बांधून हवी ते स्वतःहून सांगायच्या. चुकलं तर ओरडायच्या. नीट जमल्यावर मनापासून शाबासकी द्यायच्या.
मी आणि मोना सोडून ड्रेसिंग करणारे बाकी सगळे कुष्ठरूग्णच होते. ट्रिटमेंट घेऊन बरे झालेले.
सकाळी सहा ते नऊ प्रचंड काम. गडबड आणि धांदल. नऊ नंतर मात्र म्हातारेकोतारे, कामाला न जाऊ शकणारे पेशंट यायचे. सगळं आवरायला अकरा वाजायचे.
ती ड्रेसिंग रूम म्हणजे गडबड, गोंधळ आणि आनंदाचा नुसता कल्लोळ असायचा. ड्रेसिंग करणारं कुणी आलं नसेल तर त्याची चौकशी व्हायची. एकमेकांची थट्टा करत आणि हसतखेळत सगळं काम चालायचं.
रोज काम करून कामात सफाई येऊ लागली. 10-12 दिवस काम केल्यानंतर तर कुणाला कशी पट्टी लागते हे पाठच झालं होतं. पट्टी नीट जमली तर त्या प्रेमळ म्हातार्या खूपच कौतुक करायच्या..आर्शीर्वाद द्यायच्या.
सुरूवातीला वाटायचं, काय ह्या त्यांच्या वेदना..किती हा त्यांना त्रास..रोज पट्टी बदलायची. जखम झाली तर ती चिघळायची. मग काही दिवस काम बंद. असं बरच काही.
पुस्तकातून वाचून डोक्यात बसलेलं दुःख मी त्यांच्यात शोधायला जायचो. पण ही मंडळी तर भलतीच आनंदी असायची. कसलं दुःख आणि कसलं काय? जे झालयं ते मान्य करून जगायची.
प्रत्यक्षात दुःख होतं, वेदना देखील होती. पण या लोकांनी ती खूप सौम्य करून टाकली होती.
एकदा तर एक पेशंट आले होते. बरेच म्हातारे होते. त्यांच्या डाव्या पायाचा अर्धा अंगठा उंदराने रात्रीतून कुरतडून खाऊन टाकला होता.. संवेदना नसल्याने रात्री त्यांच्या लक्षात आलं नाही. सकाळी ऊठून पाहतात तर अंथरूणात सगळं रक्तं. त्यांचं ड्रेसिंग करताना खूप भरून येत होतं.
चार-पाच दिवसात बाबांच्या कानावर ही गोष्ट गेली की जालन्याहून आलेला मुलगा रोज ड्रेसिंग करतोय. त्यांनी मुद्दाम भेटायला बोलावलं. तोपर्यंत त्यांची भेट झालीच नव्हती. आनंदवनाचा सगळा परिसरच एवढा मोठा होता की तो पाहताना सगळा दिवस निघून जायचा. आणि त्यांना भेटायला जायचं दडपणचं यायचं. आपण काही काम करत नाही, तर पहिल्याच दिवशी जाऊन त्यांना कसं भेटायचं अशी काहीशी भावना मनात होती.
मग मी त्यांना भेटायला गेलो. खूप वेळ बोलत होते..काय बोलत होते ते आता फारसं आठवत नाही कारण मी खूप भारावून गेलो होतो. केवढा मोठा माणूस.. काही सुचतच नव्हतं त्या वेळेस.
बाबा त्यावेळेस रोज पहाटे स्ट्रेचरवरून फिरायला जायचे. मला म्हणाले, ‘तूही रोज येत जा’. तिथून पुढे आनंदवनात होतो तोपर्यंत मी रोज पहाटे त्यांच्यासोबत फिरायला जायचो. तो अर्धा पाऊन तास भलताच भन्नाट असायचा. पावसाळी वातावरण, पहाटेची वेळ आणि त्यात बाबांसोबत त्यांचं बोलणं ऐकत फिरणं. सगळच स्वप्नवत.
अकरा वाजता ड्रेसिंगचं काम झालं की जनरल वॉर्ड मधे चक्कर टाकून यायचो. तो तर सिरिअस पेशंट्सने भरलेला असायचा. सोबत पोळकाका असायचे. ते बर्याच वर्षांपासून तिथलं हॉस्पिटलचं काम पाहायचे. इथले पेशंट कंटेजिअस लेप्रसीचे असल्याने सगळी काळजी घेऊन तिथे जायचो. इलाज सुरू असल्याने डॉक्टर आणि नर्स सोडून त्यांना फारसं कुणी भेटायला यायचं नाही.त्यामूळे आम्ही गेलो की तिथल्या पेशंटना खूप बरं वाटायचं.आम्ही येण्याची वाट बघायचे. त्यांची विचारपूस करायला, दोन शब्द बोलायला ना घरचे असायचे, ना कोणी जवळचे. आम्ही भेटल्यावर खूप भरभरून बोलायचे. स्वतःचं दुःखं सांगायचे.
कुष्ठरोगासारख्या भीषण रोगाशी लढणारी ही माणसं. आता आनंदी असली तरी खूप काही सोसलेली. कुष्ठरोगाचे निदान झाल्यावर घरच्यांनी आणि गावातल्या लोकांनी झिडकारलेली. त्यांची वेदना सारखी असल्याने सगळी एकमेकांना धरून राहायची, सांभाळायची.
बाबा त्यांच्या झडलेल्या बोटांकडे पाहून त्यांना ‘ जीवंत मानवी शिल्प ’म्हणतात. तेंव्हा त्याचा अर्थ कळायचा नाही, पण आता कळतो.
मी आनंदवनात गेलो होतो तेंव्हा वैचारिक गुंत्यात फारसा पडलोच नव्हतो. आपण काहीतरी वेगळं करत आहोत असंही तेंव्हा वाटलं नव्हतं. सेवेचं सामर्थ्य मला बाबांच्या आनंदवनात शिकायला मिळालं. मला ते खूप भावलं. जवळचं वाटलं. त्या नकळत्या वयात तिथल्या कुष्ठरूग्णांशी मी जोडल्या गेलो. माझा मित्र मला विचारत होता, ‘सध्या जे काम करतो आहेस, त्याची प्रेरणा तुला कुठून मिळाली?’ मागे वळून विचार केला आणि आनंदवनातला हा अनुभव आठवला. कदाचित हीच माझी प्रेरणा असेल..नक्की ठाऊक नाही..प्रेरणेचं नक्की माहीत नाही, पण आनंद आणि समाधान मात्र खूप मिळालं. या अनुभवाने खूप काही दिलं. शब्दांच्या पलीकडचं !
रस्त्यावरून जातानासोलापुरातअशीकित्येकठिकाणंआहेतजिथेरस्त्याच्याकडेनेलोकउघड्यावरप्रातःर्विधीसाठीबसलेलेअसतात, वेगवेगळ्याकारखान्यात, हॉटेलात, दुकानातलहानमुलेकामकरीतअसतात,कित्येकांनाविडी, सिगारेट, गुटखा, तंबाखूचेव्यसनअसते, एखादी 70 वर्षाचीम्हातारीआजीबाईरोजगाडीवरकेळी विकून पोट भरते, जिल्हा परिषदांच्या शाळांमध्ये शिक्षक निम्म्यापेक्षा जास्तवेळ इतर कामे करतात, या शाळेतील मुलांना 5 ,6 वीत गेले तरी वाचता येत नाही, विशिष्ट भागातली (झोपडपट्टीतली) मुले, मोठी माणसे, तिथली अस्वच्छता, व्यसनाधीनता, दारिद्र्य, इ. अनेकप्रश्न.
ही यादी न संपणारी अशीच आहे. वरील सगळ्या गोष्टी आपल्याला माहीत नव्ह्त्या का? तर होत्या. पण असं वाटायच, की मी म्हणजे कुणीतरी वेगळा आहे. वेगळा म्हणजे श्रेष्ठनाही पण तरीही हे सगळे प्रश्न आपले नाहीत, आपला त्यांच्याशी काही संबंध नाही, अशी टिपिकलमध्यमवर्गीय मानसिकता होती. पण आता लक्षात येतंय, आपणही त्यांच्यातलेच एक आहोत. हेआपल्या सगळ्यांचे प्रश्न आहेत. ते सोडवण्यासाठी फक्त व्यवस्थेला जबाबदार धरुनआपल्याला मोकळं होता येणार नाही. समाजाप्रती आपली काही कर्तव्य आणि जबाबदा-याआहेत.
हा फक्त माझा एकटीचाच प्रश्न नाही. जवळजवळ प्रत्येकालाच वाटतं की, मी डॉ. म्हणूनवेगळा किंवा इंजिनिअर म्हणून वेगळा किंवा आणख़ी काही. त्यामुळे आपण स्वतःला एकाकोषात बंदिस्त करून घेतो. आपल्यातला संवाद कमी होतो. समाजात प्रत्येक व्यक्तीचीवेगवेगळी बेटं तयार होतात. या कोषातून बाहेर येऊन स्वतःहून लोकांशी संवाद साधणे, ते कोणीतरीवेगळे किंवा आपण कोणीतरी वेगळे असे न मानता आपण सारे एक आहोत. हे सारे माझे प्रश्न आहेत असमला आता वाटायला लागलेय.
कदाचित, सारे भारतीय माझे बांधव आहेत या प्रतिज्ञेतील वाक्याचा अर्थ मला आत्ता समजायलालागलाय!
To start with, book along with being extremely inspirational is also strangely extremely humorous.
Intelligence had always fascinated me and so I find myself reading about intelligent people.Although I am still not sure what are the criterias which ensures that a particular man belongs to a specific grade of intelligence but after knowing about the Howard Gardner theory of multiple Intelligences one thing is sure, everyone is intelligent in one or other field. Intelligence traditionally is primarily associated to scientists, so I stumbled upon this book on a very famous and curious character Richard Feynman-he won a noble award in physics.
The book is so inspiring that you actually dont feel like putting the book down, you feel like going and doing something, anything to make yourself a bit moreintelligent because the freedom and pleasures that he experiences owing to his intelligence makes one really jealous.
Like every autobiographical book, it starts with the description of his childhood wherein his curious character makes him famous as 'the child who could repair radios just by thinking!!'. He describes many incidents where he tries to reason and change things to accomplish his end in his very own peculiar way. Some experiments succeed while others turn out to be disastrous, nonetheless he continues with the experiments describing everything in a very humorous way.
His interest in drawing and music adds color to his character. His curious nature with readiness to experiment with anything(he conducts experiments even with ants, plays around with locks),outgoing personality, mathematical genius and a mischievous attitude combines to create a lot of interesting events. He refusal to accept the conventional, frankness in pointing out faults and problem solving attitude makes him stand out of the ordinary.
His love for teaching, the faults in textbooks and his way to infer students real understanding are a joy to read.
Finally, I think that if I had read this book earlier during my college days it would surely have helped me be a better learner.So especially for technical folks this is a must read.
Note: - Looking at the book one might get impression that it is a pure technical book but it is not, So don’t miss reading it under this wrong impression as sufficient effort is made to keep it simple for normal reader.
Whenever difficult terms and concepts are told in simple format they are better digested. Here is a book which tries to summarize and make us understand basic concepts of ‘Bharateey sanskriti’. Bharateey sanskriti was written by Sane Guruji in 1937. He tried to explain different facets of Indian culture. In this book, he has given different relevant examples from Vedas, puranas and worldwide history. The most beautiful part of this book is Sane Guruji relates all these concepts to day to day life and makes them relevant to time.
It has become routine to say that now a day people do not follow Indian culture. But have we ever realized the real meaning of culture? Does following an Indian culture just means to blindly follow all traditions of Ganapati and Diwali Festival or does it have a meaning beyond these traditions? Indian culture does not only have great history but also has some vision. Sane Guruji spoke about this vision. In ‘Bharateey sanskriti’ written by sane Guruji, there are 23 articles. Starting from the concept of ‘Advait’ (oneness), he has covered different edges related to culture. He has spoken about importance of knowledge, work, mental and physical health, non-violence etc. The concept of four stages and ends of life as explained in puranas is very nicely explained by him in this book. He has given different Sanskrit shlokas (along with meaning), Marathi stanzas to make them interesting and simple for common people. Language in the book is lively and contains many conversations. We feel as if the writer is talking to us and making us understand the great Indian culture.
The last article in this book is the most touching article, I feel. The title is ‘mrutyuche mahakavya’. The philosophy and the beauty in the concept of ‘death’ infact reveal the beauty of life! Bharateey sanskriti not only looks at life as an art but also at death!!
कर ले श्रिंगार चतुर अलबेली. साजन के घर जाना होगा..
मिट्टी ओढावन मिट्टी बिछावन.. मिट्टीमें मिल जाना होगा..
नहाले घोले शीस गुंथा ले.. फिर वहांसे नही आना होगा..
Converting such beautiful yet difficult concepts in simple article form can not be an easy task. G.P.Pradhan has written 18 letters in the book ‘letters to Shivani’.He has focused on important concepts. Language is simple. Even though he has attempted to write all the articles in ‘letter form’ (as a sane Guruji had done in ‘sunder patre) they do not really have a feel of letters.
So, ‘Letters to Shivani’ is a simple book to understand few facets of Bharateey sanskriti and sane Guruji but it is not at all a replacement for the book ‘Bharateey sanskriti’ written by sane Guruji.
On last saturday, myself along with Anwar, and Anwar's friends went to an orphanage in Dapodi, Pune. It is located in a slum-like area and run by Mrs Tulve who started it in 2000. On reaching there we had a discussion with Tulve Kaku (or simply Kaku now onwards).
The story goes like this in her words-
"I was in affection with orphan kids from times even before starting the orphanage. Once I saw a small orphan girl raped by somebody and the girl was left on road with her pains. I rushed that girl to hospital but she died in a few days. I was shocked to see this. Then I came across 3 orphan kids and asked an existing orphanage if they could admit the kids. The orphanage refused to admit the girls because girls are needed to be provided with extra social security. I found this weird because that is what purpose of an orphanage is.
So I decided to start an orphanage myself with these 3 kids in the year 2000. I registered it with few other ladies from my colony. Later on, looking at the responsibilities, the rest of the ladies left the work, but I couldn't and didn't want to. I had few conflicts with my family initially but later on my family not only accepted it but encouraged me and started contributing to my work.
There are always days of problems. We had few funds and ourselves not being from elite class, we had to manage our expenses and expenses of the orphanage from my husband's salary at times. In October, I got one more shock. My husband (aged around 45-50) expired inOctober2008. It is hard to see him not here with us, but I have to go ahead with my kids."
One might feel that only money is the major problem for running an orphanage. But there is a huge list of problems. There are kids of all age, even some of the kids are brought into the orphanage the very day they were born. To grow up these kids, to look after their education, their eating habits, nourish them emotionally is not an easy task. Also, the distant relatives of the kids rise all of a sudden and take them away without thinking about the kid's education. In that case, she has to convince the kid's relatives, even file a police case at times. The elderly girls have to be given more protection. The problem listed here can be an indication to the actual list.
On asking her where did she apply for any grant from the government, Kaku exclaims "Yes, we did. Firstly they said, I need a bigger place to get a grant for orphanage. If I could get it, why would I ask for a grant? Secondly, they asked for a bribe of Rs 25000. My kids will have their food for 2 months in this sum. Why should I pay the officials so much money just on the belief that they will give grant to my orphanage on some day?"
The place where the kids stay are two small rooms of approx. 10 by 12 feet each. Out of which, one has tin on the top (so one can imagine the summer joy). The number of kids staying there is 34. All of them have to use public toilets and bathrooms of the colony. So one can imagine the "luxury" the kids are having. Kaku stays just next to it in a same sized house.
After visiting the orphanage, many questions arose to my mind. Looking after the orphanage, I was convinced that she is doing it genuinely. She is not running an business NGO as many people do just to earn funding and then abuse that funding. Kaku herself is not "formally" educated. So how did she have the courage to go against family and register the orphanage, handle its administrative and legal formalities? She is also not from elite class. So didn't she feel little worried about the future of her family and orphanage? I stay here in my comfort zones and hardly bother to care about somebody under-privileged, talk about taking "calculated risks" and here a lady who is "illiterate" is taking so much "pain" and responsibility when she is not "needed" to have it? How and why could she do this?
I found that she had an extreme urge to do something for the orphan kids without need of heavy words or heavy philosophy. She had found joy and satisfaction in running an orphanage, that is why after so much apparent pain, she is happy with whatever she is able to do it.
Now, what is that we can do?
1. Monetary help. The orphanage still doesn't have grant. So the expenses of the kids food, education, health are entirely based on donation.
2. Find out what all is required in registering and getting a grant for the orphanage. File RTI, visit officers.
3. Work with Kaku, understand the problems they have in getting grant and work with them to apply and followup the grant approval. But this will need frequent visits, concern for them and committment.
Meantime while we were discussing about the grant issue, Kaku said - "The officials say that we don't have separate toilets and bathrooms for the girls and boys. We cannot do better. The girls and boys have to share the same toilet and bathroom of the colony. Now you guys tell me, do we have 3 bathrooms in our home where 5 people are staying?"I didn't have daring to say her that yes we have and we consider it a necessity :(
दया पवार- अर्थात ’दगडू मारुती पवार’. (१९३५-१९९६). स्वत:च्या ’दगडू’ या नावापासूनच त्यांनी आपल्या अस्तित्वाचा शोध घ्यायला सुरुवात केली. ते दलित साहित्य चळवळीतले एक महत्वपूर्ण लेखक. जन्म धामणगावातला (अकोला). १०वी पर्यंतचं शिक्षण संगमनेर इथल्या शाळेत. नोकरीच्या शोधात त्यांनी मुंबई गाठली. परळ इथल्या पशुवैद्यक महाविद्यालयात त्यांनी सहाय्यक म्हणून काम पहायला सुरुवात केली आणि त्यातून मिळणाऱ्या कमाईवर आपले शिक्षण पुढे चालू ठेवले. anatomy department मधे काम करताना मेलेल्या प्राण्यांची कातडी सोलून त्यांची body preserve करण्यासाठी त्यांच्या शिरांमधे अल्कोहोलचं इंजेक्शन देण्याचं काम त्यांच्या वाट्याला आलं. एका संवेदनशील माणसाला हे काम करताना काय वेदना झाल्या असतील...
त्यांचं बलुतं हे आत्मचरित्र नुकतच वाचून झालं. ’दगडू’नं दयाला सांगितलेलं हे आत्मकथन.जणू स्वतःलाच स्वतःची जुनी ओळख दिल्यासारखं. ”आयुष्यात किमान एकाला तरी घडलेलं सगळं सांगावं” या आईनं दिलेल्या शिकवणीशी प्रामाणिक राहून घडलेलं ’सगळं’ त्यांनी सांगितलं आहे. सगळ्यात शेवट मग ’दया’नं लिहिलेलं एक मनोगत आहे. ही कथा कुण्या ’हिरो’ची नाही. यात आयुष्यात काही ’कर्तबगारी’ करून दाखवलेला कुणी ’पुढारी’सुद्धा नाही. कुठल्याही एकाच कडव्या विचारानं यात बाजी मारलेली नाही. यात एक साधं विश्लेषण आहे. आलेले अनुभव, विचारांचं उठलेलं मोहोळ, जीवनाच्या पटावर भेटलेली टोकाची माणसं.... या साऱ्या भूतकाळाकडे बघणारं एक संवेदनशील मन. स्वतःच्या झालेल्या चुकांवर पांघरूण घालायचा कुठे केविलवाणा प्रयत्न नाही. नरेंद्र जाधव यांनी ”आम्ही आन आमचा बाप” मधे जशी ग्रामीण बोली वापरली आहे तशी बलुतं मधे दया पवारांनी वापरली असती तर ते जास्त जिवंत वाटलं असतं का, असा मनात विचार आला. असो.
आश्चर्य एकाच गोष्टीचं वाटत राहतं की या माणसाचं मन इतक्या भयंकर जीवनानुभवानंतरही इतकं संवेदनशील राहिलंच कसं? दारू आणि स्पिरिट च्या व्यसनी लागलेला बाप, काबाडकष्ट करून नवरा गेल्यानंतरही मुलांना शिकवण्यासाठी कष्ट उपसणारी आई, समाजात सतत वाट्याला येणारी उपेक्षा, शिक्षणामुळे येत असलेलं सामाजिक भान पण ते व्यक्त करत असताना होणारी घालमेल, आजूबाजूच्या स्त्रियांचं हलाखीचं जिणं, लहान वयात पाहिलेले, अनुभवलेले भयंकर प्रसंग या सगळ्यात ’दगडू’ हरवला कसा नाही? किंवा तो नावाप्रमाणे ’दगड’ कसा झाला नाही?? आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांची सत्वपरीक्षा घेतली गेली जणू. त्यांच्या एका कवितेत ’चिलया’ बाळाच्या कथेचा उल्लेख येतो.
”देव एवढे का दुष्ट असतात..
चिलयाचे रक्त,मांस मागतात...?”
...... दया पवारांनी आयुष्यात कधी चिलया बाळाचे तर कधी त्या चिलया बाळाच्या आई-बापाचे अनुभव घेतले.... या कथेला आपण ”भाकड कथा” का म्हणतो?
बलुतंची पहिली edition १९७८ सालची. त्या काळातलं हे साहित्य ’विद्रोही’ म्हणावं का. खरं पाहता बलुतं ने प्रस्थापिताला धक्का दिला पण तरीही ते ’आत्मकथना’च्या पठडीत जास्त चपखल बसणारं आहे. वाट्याला आलेल्या दुःखाचं त्यात शेअरिंग आहे. दुःखाकडे ’अन्याय’ म्हणून बघण्याची त्यात द्रुष्टी दिसत असली तरी ती तितकी ’विद्रोही’ स्वरूपात व्यक्त मात्र होत नाही. ती खरी व्यक्त झाली आहे त्यांच्या ’कोंडवाडा’ या काव्यसंग्रहामधे. बलुतं च्या निमित्तानं मी कोंडवाडा सुद्धा वाचलं. यातल्या कविता दुःख आणि अन्याय या दोन्ही पातळ्यांवर व्यक्त होणाऱ्या आहेत. आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव, महार समाजाच्या उन्नतीसाठीची आतून व्यक्त होणारी तळमळ, दलित समाजाला, तरुणांना प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे केलेलं आवाहन आणि अंतर्मुख होऊन मांडलेला अनुभवांचा लेखाजोखा; हे सारं त्यांच्या कवितेतून व्यक्त होतं. कोंडवाड्यामधे आणि बलुतं मधे केवळ सामाजिक बाह्य संघर्ष नाही. यात सामाजिक संक्रमणाबरोबर आंतरिक संघर्षही आहे. शिकल्यामुळे होणारं white collar मन आणि त्यातूनच आपल्या समाजापासून तुटल्याची येणारी भावना यात वेळोवेळी व्यक्त झाली आहे.
कोंडवाडाचं मुखप्रुष्ठ बोलकं आहे. त्याचा ३/४ भाग हा दगड-विटांनी बांधलेल्या (एकही खिडकी नसलेल्या) कोंडवाड्याची भिंत आहे. त्या शेजारून एक ठिपक्याएवढा दिसणारा माणूस (ज्याचा चेहरा दिसत नाही. खांद्यावर झोळी आहे. अंगावर कपडे चांगले आहेत) चालला आहे. दया पवार यांची कविता ही त्यांच्या आयुष्याच्या कोंडवाड्यातून बाहेर पडण्यासाठी त्यांना सापडलेली पायवाट होती. त्यांनी कष्टानं घेतलेलं शिक्षण, केलेलं वाचन एका अर्थानं त्याना मोकळा श्वास घ्यायला शिकवत होतं तर कधी त्यांच्या वेदनांच्या खपल्या उघडणारं होतं. त्यांनी कोंडवाडा कवितेत म्हटलं आहे-
दया पवारांची कविता वास्तवदर्शी आहे. ”मला निसर्गात रमणं आणि त्यावर कविता करणं कधीच जमलं नाही.” असं त्यानी म्हटलं आहे. किडे-मुंग्यांकडे कौतुकानं बघण्याची त्यांची मानसिकता नव्हती. ते शक्यही नव्हतं. इथे किड्याना खायला रव्याचा दाणा मिळू शकतो पण आमच्यासारख्या माणसांना एक वेळचं खायला मिळेल याची शाश्वती नाही, हे त्यांचं वाक्यच त्यांची मनःस्थिती सांगतं. बलुतं मधे जरी त्यांनी म्हटलं असलं की ही कथा माझ्या पराभवाची आहे तरी तसं पूर्णपणे खरं नाही. ’दगडू’ ते ’दया’ हा प्रवासच मुळी त्यांच्यातला सकारात्मक बदल दाखवतो. कोंडवाडामधे त्या कोंडलेल्या जीवनातून बाहेर येऊन ते म्हणूनच आवाहन करतात-
”प्रखर तेजाने तळपणारा सूर्य केव्हाच अस्तास गेला आहे
ज्या काजव्यांचा तुम्ही जयजयकार केलात
ते केव्हाच निस्तेज झाले आहेत
आता तुम्हीच प्रकाशाचे पुंजके व्हा
अन क्रांतीचा जयजयकार करा.” सुरक्षित जगात जगलेल्या माझ्यासारख्या मुलीला बलुतं आणि कोंडवाडा हादरवून सोडतं.......
कुमार केतकरांचं ’बदलते विश्व’ पुस्तक नुकतच वाचून झालं. पुस्तकाबरोबरच मनामधे एक आपसुख विचाप्रक्रिया सुरू झाली. पुस्तकाचे एकूण १० विभाग आहेत. ते वाचकाच्या सोयीसाठी केले असावेत. कारण संपूर्ण पुस्तक एकसंध आहे. कुमार केतकर वेगवेगळ्या विषयांवर स्वतःची मतं नोंदवतात, सर्व बाजूंनी एखाद्या गोष्टीचा विचार मांडतात पण विचारांची साखळी तुटू देत नाहीत. पुस्तकाबरोबर आपले सुरू झालेले विचार पुस्तकाच्या विभागानुरूप बदलत नाहीत तर त्या विचारांची एक साखळी तयार होत जाते. कुमार केतकर हे पुस्तकात अनेक नोंदी, दाखले देतात, आपली मतं ते नोंदवतात, आपल्याला अनेक प्रश्नांच्या वेगवेगळ्या बाजू दाखवतात पण कुठल्याही ’निष्कर्षाप्रत’ येण्याचा अट्टाहास धरत नाहीत. निष्कर्षांच्यासुद्धा अनेक शक्यता आपल्यासमोर मांडल्या जातात. आपण नकळत विचार करायला लागतो. पुस्तकाचं नाव ’बदलते विश्व’ आहे. केतकर या पुस्तकात खरोखरच ’विश्वाविषयी’, त्याच्या इतिहासाविषयी, भविष्याविषयी, प्रश्नांविषयी, झालेल्या, होत असलेल्या चुकांविषयी आणि सामाजिक, राजकीय, मानसिक, आर्थिक परिणामांच्या शक्यतेवर बोलतात.
मला आठवतंय, २.२ च्या वेळी केतकर आले होते. आपण त्यांना कित्तीतरी प्रश्न विचारले होते. अपेक्षित होतं की आपण त्यांचं ’बदलते विश्व’ वाचून यावं. मी वाचलं नव्ह्तं. पुस्तकाचा काहीच भाग मी वाचून आले होते. त्यामुळे ते जी काही उदाहरणं देत होते ती मला क्लिष्ट वाटत होती. सिस्टिम विषयी ते बोलले, दहशतवादाविषयी बोलले पण त्याआधी मी त्यांचा ’माणूस दहशतवादी होतो म्हणजे काय?’ हा लेख जर वाचलेला असता तर मला काही गोष्टी नीट कळल्या असत्या. त्या माणसाचा वाचन, अनुभव यांचा अवाका इतका मोठा आहे की त्यांच्यापुढे बसताना मला ''basic logical and analytical power'' वापरून विषय समजावा इतकं तरी मी वाचलेलं असलं पाहिजे!
त्यांच्या एका लेखात त्यांनी क्रिस्टोफर फिलिप्स यांच्या 'सिक्स क्वेस्चंस ऑफ सॉक्रेटिस' या पुस्तकाचा उल्लेख केला आहे. हे ६ प्रश्नसुद्धा त्यांनी दिले आहेत, ते असे-
१) चारित्र्य म्हणजे काय? २) धैर्य म्हणजे काय? ३) न्याय म्हणजे काय? ४) श्रद्धा म्हणजे काय? ५) औचित्य म्हणजे काय? ६) ’चांगले’ कशाला म्हणावे?
मी हे पुस्तक वाचलेलं नाही. वाचायला आवडेल. पण हे प्रश्न वाचून मनात आलं की त्या काळात विचारल्या गेलेल्या या प्रश्नांची किती उत्तरं आजच्या काळापर्यंत मिळाली आहेत? हे प्रश्न आजच्या काळाशी सुसंगत आहेत का? या प्रश्नांना उत्तरे आहेत का? socrates ला हे प्रश्न का पडले असतील?! यातल्या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर तसं पहावं तर व्यक्तिसापेक्ष बदलणारं आहे.
यातला पहिला प्रश्न वाचला आणि मला आपल्याला २.१ मधे दिलेल्या एका group discussion च्या विषयाची आठवण झाली. ”नदी ओलांडताना” असं त्या कथेचं नाव होतं. माया नावाची गरीब मुलगी आपल्या नदीपलिकडे राहणाऱ्या, आजारी असलेल्या प्रियकराला भेटायला जाऊ इच्छित आहे. त्यासाठी मायाला नाविकाला शय्यासोबत करावी लागणार असते. कारण तिला तिचे नातेवाईक पण मदत करत नाहीत. परंतु तिचा प्रियकर मात्र तिने आपले शरीर विकले हे ऐकून संतापतो व तिला हाकलून देतो. शेवट प्रश्न होता- ”तुमच्या मते यातील सर्वात वाईट व्यक्ती कोण?” यात प्रश्न उभा राहिला होता की ’चारित्र्य’ म्हणजे काय बरं? या एका प्रसंगातून आपण मायाला ”चारित्र्यहीन’’ ठरवणार का? तिनं जे केलं त्याला आपण ”धैर्य” म्हणू शकतो का? जेव्हा प्रश्न विचारला जातो की ”तुमच्या मते वाईट कोण?” तेव्हा नकळत आपल्याला ”चांगले” कोण हेही ठरवावं लागतंच की! बर तिनं जे काही केलं ते त्या परिस्थिती नुसार ”उचित” होतं का? तिच्या प्रियकारानं तिला घरातून हाकलून दिलं, हा तिच्या त्यागाला मिळालेला ”न्याय” होता का? तिनं प्रेमावर आणि प्रियकरावर जो विश्वास ठेवून हे धाडस केलं ती तिची त्यांच्यावर असणारी ”श्रद्धा” चुकीची होती का? कथा एकच- प्रश्न मात्र बरोब्बर ६... socrates चेच प्रश्न.... उत्तरं किती? नाहीच की असंख्य???
२.१ मधे दिलेली एक कथा. त्यावर झालेली घमासान चर्चा... चर्चेतून एक उत्तर निघेल आणि अमुक एक व्यक्ती ”वाईट” एकमतानं ठरेल अशी आशा ठेवणं, हा विनोद आहे. कारण प्रत्येक व्यक्तीच्या जडणघडणीवर, विचारांवर, संस्कारांवर,सामाजिक आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमीवर आणि संवेदनशीलतेवर यातल्या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर अवलंबून आहे. माणूस, काळ, परिस्थिती जशी बदलते तसं त्याचं उत्तरही बदलत जाणार असे हे प्रश्न. म्हणजे फ़क्त व्यक्तिसापेक्ष नव्हेत तर कालसापेक्षसुद्धा!! मी २.१ च्या वेळेला या कथेविषयी विचार करताना खूप गोंधळलेली होते. खरं तर अजूनही आहे. मला ”सर्वात वाईट कोण” ते अजूनही नीट ठरवता आलेलं नाही. म्हणजेच मला या प्रश्नांची उत्तरं सापडलेली नाहीत. आपल्या दैनंदिन व्यवहारामधे आपण याच प्रश्नांना भिडत असतो ना? प्रत्येक प्रश्नाच्या कित्येक छटा आहेत. माझ्यावर होणारा ”न्याय” हा दुसर्या कुणवर कधीतरी ”अन्याय” असू शकतो निदान त्या व्यक्तीला तसं वाटू शकतं. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांच्यातली सीमारेषा ठरवताना होणारे वाद आपल्याला माहीत आहेतच. आधुनिक युगामधे ’चारित्र्य’ ही संकल्पना झपाट्यानं बदलत आहे. चांगले कशाला म्हणावे; हा प्रश्न तर रोजच्या जेवणापासून सुरू होतो! भाजी मला ”चांगली” वाटेल.... कुणाला ”बेचव”...! नोकरी सोडून गावात जाऊन काम करणं कुणाला ’धैर्य’ वाटेल, कुणाला ’कर्तव्य’ वाटेल तर कुणाला ’मूर्खपणा’!!! किती साध्यासुध्या गोष्टीतून आपल्याला हे प्रश्न भेटत असतात. पण आपण त्यांची मांडणी socrates सारखी करत नाही.... :)
दररोजच्या व्यवहारात आपण या ६ चाकी प्रश्नांच्या गाडीवर बसलेले असतो. ideal system ती का ज्यात यातील एकही चाक puncture झालेलं नाही...? गाडी इतकी सुरळीत चालण्यासाठी काय बरं करायला हवं...???
’बदलते विश्व’ मनात खूप प्रश्न निर्माण करतं. ”बदला” प्रमाणे ते गतीमान आहेत आणि ”विश्वा”प्रमाणे खूप मोठे आणि अनाकलनीय.........विश्व-बदल झपाट्यानं होतोय... आपल्याला या ६ प्रश्नांची उत्तरं कधी सापडणार आहेत..?
When I went on Saturday, construction was going for the toproom of orphanage.The roof is made of tin sheets, which becomes unbearably hot duringsummer and leaks during rainy season. So a new roof is being made. I told Kaku that we can help out with some part of the money.
Interesting Idea
Two software engineers were also present there. As they both did not knew Marathi, I had to be a translator between them and Kaku. They have written a book and had decided that the orphanage will get the royalty amount. The idea was interesting. It will also help in the sale of their book plus the orphanage will get contributions.
To take or not?
Kaku said that there was a one year old boy who needs help. I am thinking whether I should take him or not. She asked me,”What should I do? There is no space here and also cannot leave the boy”. I had no other option. I just gave a helpless smile.
Fresh Addition to orphanage
As I had promised Kaku that I will help out in construction. I went to orphanage after office yesterday. Kaku had adopted the baby boy. His name is Kartik and he is very cute. :).
Kaku said,"I had to accept him. What is his fault?"
Unimaginable Problems:-
Kaku said some people were asking for adoption from orphanage. But they were specifically demanding children of age 10-12. She said that later they came to know that there was no one to work for the old parents in the home. So they wanted children more for their house work rather than adoption. Just another form of ‘Child Labour’.
Kartik
Asking about story of Kartik we came to know that, Kartik’s mother is a 20 something girl who got married to a guy. Later she came to know that the guy already had some 10-12 wives. She went into depression and is extremely sick now. She is not in a position to take care of Kartik. I don’t know about the details of her disease and all. She has officially given Kartik to Kaku.
Notable point
In the last two visits only I saw 5 software engineers other than me visiting the orphanage. Good to see people (esp software people) getting connected to at least some problems around them.
Questions that arise in my mind
1. Kaku is hardly educated (6th pass). She doesnt read books or havent met people with great thinking in her life. Then how come she has such high level of thinking?
2. How can she so easily accept other people's faults and love them unconditionaly?
3. There are so many children there yet after so many visits, how come I never see anybody get irritated with children?
4. She is working hard and struggling for children. But she is getting so much of love in return.
She has a very nice purpose for her life. Isn't she also getting many things in return?
निर्माण विशेषांकाची ओळख करून देणारा एक लेख लिहिण्याचं काम मी मध्यंतरी केलं. त्या निमित्तानी आपला विशेषांक अगदी नीट आणि त्यातल्या जाहिरातींसकट पुन्हा वाचला. हे काम करत असताना मला माझ्यातल्या काही त्रुटी खूप जाणवल्या. ते तुम्हाला सांगावसं वाटलं. २.२ च्या वेळी अंक हातात घेतला. चाळला.. मग त्यातले काही लेख नीट वाचले. काही राहून गेले. दत्ता काकांनी हा लेख लिहायची आयडीया देईपर्यंत मी ते राहिलेले लेख काही पुन्हा काढून वाचले नव्हते. विसरून गेले होते. किंवा त्याकडे दुर्लक्ष केलं, असं पण म्हणू शकतो आपण... लेख लिहायला घेतला आणि पवन च्या चित्रापासूनच अडायला सुरुवात झाली! त्याला फोनवर चित्राचा अर्थ विचारला आणि अंकातला इन्टरेस्ट वाढला. २.२ मधे त्यानी त्या चित्रा विषयी सांगितलं होतं खरं पण लिहायला लागल्यावर मला काही सुचेना! अंक वाचताना मला मी तो जणू काही पहिल्यांदाच वाचत आहे असं वाटलं! अंक तोच होता, मी पण तीच होते पण माझी भूमिका बदलली होती. आधी मी एक त्रयस्थ वाचक होते पण आता मात्र त्या अंकाविषयी इतरांना काही सांगू पाहणारी त्याच अंकाची आणि गटाची सभासद. आता मोघम वाचून चालणार नव्हतं ना!
लेखानिमित्त श्वेता आणि चारुताशी बोलले. त्याना हा अंक काढताना कसं सगळ्यांना ’पुश’ करावं लागलं आहे याचा अंदाज आला. मनुष्यबळ कसं कमी होतं. हा अंक निर्माणचं मुखपत्र होऊ नये यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न यांचा अंदाज आला. लेख निवडण्यामागे त्यांची काय भूमिका होती हे समजलं. या सगळ्या गोष्टींपासून मी आधी किती आलिप्त होते!कुठलेही पुस्तक वाचताना मी अशी आलिप्तच असते का? वाचन करताना पुस्तकात व्यक्त केलेल्या भावनांचा, भूमिकांचा, माहितीचा मी एक ’छापील मजकूर’ म्हणून विचार करते की त्यापलीकडेही ती पुस्तकं मला ”त्रास” देतात? हो! त्रास देतात का मला पुस्तकं? पुस्तक संपल्यावर मला किती वेळ अस्वस्थ व्हायला होतं? झालेच अस्वस्थ तर मी ते बाजूला सारून पुढे जाते की त्याची नीट शहानिशा करते? अस्वस्थ हा शब्द नकारार्थी नाही हं. एखादं आनंददायी पुस्तक मला किती काळासाठी आनंद देतं? माझ्या असं लक्षात आलं आहे की मी कित्येक वेळा पुस्तक वाचताना ’passive' असते. मी वाचते- अस्वस्थ होते- सोडून देते. ही प्रोसेस अतिशय धोकादायक आहे, नाही का? अस्वस्थतेचं काहीच प्रोसेसिंग होणार नसेल तर पुस्तक वाचून मी वेळ वाया घालवत आहे. असं दर वेळेला होत नसलं तरी हे पूर्णपणे टाळायला मला आवडेल. विचार करण्याचा actively प्रयत्न करायला लागतो. त्यातून analyse करून काही एका निर्णयाप्रत यावं लागतं, निर्णय नाही तरी निदान एक प्रोसेस सुरू व्हावी लागते. मी याचा कंटाळा करते असं मला वाटलं.. पुस्तक वाचून त्यविषयी मी कुणाला तरी काही सांगू शकले तर मलाच ते पुस्तक जास्त चांगलं समजेल. आणि ही प्रोसेस सुरू होईल, मझीच नाही, त्या ऐकणार्या व्यक्तीची पण!
निर्माणच्या पुढच्या अंकासाठी मी नक्की मदत करीन. वाचन जास्त अर्थपूर्ण करता यावं यासाठी मला प्रयत्न करायचे आहेत. हे मला हा लेख लिहिताना समजलं.
काही दिवसांपूर्वी आम्ही एका मोर्चात भाग घेतला.छ्त्तीसगड शासनाने त्याच्या निषेध करण्यासठी दर सोमवारी रायपूर ला सत्त्याग्रह करण्यात येतो.6 एप्रिल च्या सत्त्याग्रहात भाग घेण्यासाठी पुण्यातून एक तुकडी जाणार होती.त्यानिमित्त्याने रॅली आणि जाहीर सभा होती.आमचा मोर्चा हा त्याचाच एक भाग होता.
संध्याकाळी 5 वजता रॅलीला सुरूवात झाली होती.त्या आधी आम्ही सगळे मुक्ता च्या घरी जमलो.आणि आम्ही लक्ष्मी रोड वर रॅली गाठली.ऊन बरच होतं.तरी रॅली मधे सत्तर ते ऐंशी लोकं होते.आम्ही देखिल चालायला आणि घोषणा द्यायला सुरूवात केली. आपण काहीतरी वेगळं आणि भन्नाट करतोय असं सारखं वाटत होतं. नुकताच ‘हजारो ख्वाहीशे ऐसी’पाहिला होता..त्याचा प्रभाव अजून कायम होता.त्यात सिद्धार्थ ची भूमिका करणारा के के मेनन असाच मोर्चात भाग घेऊन स्वतःला अटक करून घेतो.शाळेत असताना आम्ही प्रभात फेरीत जायचो.त्यानंतर कुठल्याच रॅलीत भाग घेतला नव्हता.त्यामूळे या मोर्चाबद्दल खूप एक्साईटमेंट होती.
आजपर्यंत अशा निदर्शनांबद्दल केवळ ऐकून आणि वाचून माहिती होती.प्रत्यक्ष मोर्चात भाग घेण्याचा अनुभव खरच वेगळा.सगळ्यांच्या नजरा आपल्यावर खिळून आहेत याची सतत जाणीव होत असते.रस्त्यावरचे लोक बॅनरकडे,पाट्यांकडे,त्यावरील मजकूराकडे पाहात असतात.एवढ्या ऊन्हात आरडाओरडा करत, घोषणा देत फिरण्यामागचं कारण काय आहे हे कुतूहलाने आणि गमतीने पाहात असतात.
’’लोकशाही जिंदाबाद,
हुकूमशागही मुर्दाबाद’’
म्हणत आम्ही मोठमोठ्याने घोषणा देत होतो.प्रत्येक चौकात ट्राफिक पोलीस तत्परतेने पुढे होऊन लोकांना अडवत होटल आणि मोर्चाला वाट करून देत होते.आमच्या हातातल्या पाट्या वाचून विषय समजून घेत होते.अनोळखी लोकांकडे पाहून मोठ्याने ओरडताना मजा वाटत होती.आणि आम्हां मूठभर लोकांच्या घोषणांनी छत्तीसगड शासनाला काय ढेकळं धक्के बसणारेत,असाही विचार मनात येत होता.
आपल्या सगळ्यांमधे ही खूमखूमी असतेच.अन्यायाविरूद्ध आरडाओरडा करण्याची.पण कधी निषेध करून,कधी बोलून,संतापून,फार फार तर दोन शिव्या घालून आपण शासन व्यवस्थेविरूद्ध बोलतो.पण असं जाहिरपणे रस्त्यावर मोठ्याने ओरडून निषेध व्यक्त करण्याची संधी क्वचितच मिळते.आम्ही त्या संधीचं सोनं करत होतो.लोकशाही नावाची जकाही तरी व्हर्च्युअल गोष्ट असते असं एवढे दिवस वाटायचं.मोर्चा काढून निषेध व्यक्त करता येणं हा त्याच लोकशाहीचा भाग आहे हे आता कळत होतं! घोषणा देत असताना खोट्या सौजन्यशीलतेपलीकडे जाऊन आपण ओरडतोय हे लक्षात येत होतं.मोकळं वाटत होतं.
खरं तर मोर्चातल्या लोकांच्या संख्येपेक्षा निषेध महत्वाचा.
शिव्या घालून मोकळं होण्यापेक्षा दोन पावलं चालून,थोडे कष्ट करून लोकांपर्यंत हा निषेध पोहचवला पाहिजे. असं केलं नाही तर जे काही सुरू आहे ते आम्हांला मान्य आहे असचं वाटत राहणार. या सगळ्यात एक्साईटमेंट अर्थातच होती.मोर्चा आणि घोषणा रोमांचकारी असतातच.पण नायना म्हणतात त्याप्रमाणे यातून लर्निंग काय झालं तेही तपासून पाहायला हवं.
महत्वाचं म्हणजे या निमित्त्याने डॉ.बिनायक सेन आणि त्यांचं काम वाचण्यात आलं.1980 पासून छ्त्तीसगड मधे लोक स्वतंत्रता संघटना (PUCL) नागरी हक्कांसाठी काम करते.खासगीकरणामुळे विस्थापनाला विरोध असणारय्रा आदिवासींसाठी ही संस्था काम करते.जमीन हस्तगत करण्याच्या सरकारच्या धोरणाविरूद्ध आवाज उठवणाय्रा आदिवासींना नक्षलवादी ठरवून त्यांना छत्तीसगड स्पेशल पब्लिक सेक्युरिटी ऍक्ट (CSPSA) खाली अटक करण्याच्या विरोधात डॉ.सेन यांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता. तुरूंगातल्या नक्षलवादी नेते नारायण संन्याल यांना भेटून त्यांना पत्र लिहीण्याच्या आरोपावरून छत्तीसफगड शासनाने बिनायक सेनांवर नक्षलवाद्यांचे साथीदार असल्याचा आरोप केला आणि त्यांना अटक केली. स्पेशल सेक्युरिटी अँक्ट खाली गेल्या 22 महिन्याँपासून डॉक्टर बिनायक सेनांना तुरूंगात डांबून ठेवलं आहे.
माओवाद्यांच्या विरोधात शांततामय मार्गाने ‘सलवा जुडूम’ मोहीम सुरू आहे म्हणत शासन स्वतः च्या आर्थिक लाभासाठी त्याचा उपयोग करून घेत आहे. सलवा जुडूम ची मोहीम आणि तिचा शासनातर्फे झालेला गैरवापर याविरोधात सेन यांनी आवाज ऊठवला होता. त्यांना स्थानिक आदिवासी लोकांचा पाठिंबा होता आणि अजूनही आहे.अनेक नोबेल पुरस्कार विजेत्यांसह वैद्यकीय आणि सामाजिक क्षेत्रातील नामवंत व्यक्तींनी,सामाजिक संस्थांनी,व्रुत्तपत्रांनी डॉ.सेन यांच्या सुटकेची मागणी केली आहे.सर्वोच्च न्यालयालयानेही सलवा जुडूमला विरोध करून डॉ.सेन यांना नैतीक पाठिंबा दिला आहे.
या निमित्त्याने ‘ माओवाद ’ नेमका काय आहे,सलवा जुडूम मोहीम नेमकी काय आहे हेही वाचले.(Key Concepts in Politics: Andrew Heywood) फ्री बिनायक सेन कॅंपेन या त्यांच्या साईट वरूनही बरीच माहिती मिळाली. एखादा विषय कसा नीट पेटवता येतो हेही या निमित्त्याने लक्षात येत होतं.तिथल्या कार्यकर्त्यांच्या कामाची पद्धत लक्षपूर्वक पाहात होतो.मोर्चा,सत्याग्रह,जाहीर सभा,ग्रुहमंत्र्यांना पत्र या सगळ्या गोष्टी खूप पद्धतशीरपणे पार पाडल्या जात होत्या. मोर्चा नेण्यासाठी ताशा आणि माईक पासून ते दोन चार तगड्या आवाजाची माणसं आणि आकर्षक घोषणा देखिल लागतात हे कळालं.एवढे लोकं एकत्र जमतात आणि शिस्तीत काम करतात तेंव्हा त्यांची तयारी आणि कमिटमेंट खरच ग्रेट असणार हे जाणवत होतं. हा मोर्चा शेवटी निवारा व्रुद्धाश्रमाजवळ येऊन जाहीर सभेत विसर्जित झाला.
आपल्या निर्माण च्या मूलांना सुद्धा मोर्चा काढता यायला हवा हे डोक्यात घेऊनच आम्ही तिथून बाहेर पडलो.मोर्चा हा प्रकार आऊटडेटेड झाला असं वाटायचं.पण त्याच मोर्चाने खूप काही शिकवलं.
"This book is hard to understand”, was the way I was introduced to this book. That only motivated me more to read it.(I hope it does the same for you).
Published in 1989 by the management guru Peter Drucker who has actually transcended above this title. He has became a specialist when it comes to matters of management, organizations and inadequacies in economy and government. Every chapter puts forward an idea/s which more than often challengesthe traditional beliefs. This is done with help of numerous examples, events and data to support the idea. The best thing that I liked about the book is the way in which author looks at the current situation from a very broad perspective. This coupled with his immense knowledge about sociopolitical history and its apt use in relevant places makesit a really interesting read.
The book is divided in to four parts of 'The political realities','Government and Political Process', 'Economy, Ecology and Economics' and the last 'The knowledge society'. The first two parts are pure treasure of political/history knowledge and how to interpret that knowledge (those who are interested in such things please don’t miss it). In third part the ‘paradoxes of economic development’ i.e. 10th chapter is really good. For me the last part was most interesting as it is more recent and most of us form a part of this knowledge society. Besides this some very nice terms like "Transnational" (i.e.spread or existing in many nations) are used.
To be frank sometimes one feels like there is too much information, especially for a person who has little knowledge about world political history (like me :) ). Thus one should only aim at understanding the main core or crux of the chapter. No need to panic even if you are not familiar with the various examples that the author is citing. The various intermediate headings inside the chapter actually help a lot to keep one on track about what author is emphasizing. Besides content the other things that I really liked about this book is its font, a bit bigger than conventional but very soothing to read.
To conclude I will pick up the lines from the preface of the book itself This book is not futuristic but it does attempt to define the concerns, the issues and the controversies that will be realities in years to come. The author contends that the toughest problems we face are those created by the successes of the past - the success of thewelfare state, the invention of the fiscal state and the knowledge society. This book does not focus on what to do tomorrow. It focuses on what to do today in contemplation of tomorrow.
Note: The last chapter "Conclusion: From analysis to Perception: The new World View" is just outstanding in terms of the facts that are mentioned. So if you find the book, sit, read the chapter then and there. It will surely be worth the 15 min time you spend.
I had seen Gujibhai’s name mentioned in Shikshan -Anandashan by Panse Kaka. I was searching for some books on primaryeducation and found this one. The moment I saw that Gujibhai were itsauthor it was decided that I will read this book. A decision, whichproved to be very good one.
The book was first published in Gujarathi way back in1932. Strange that the struggle for improvement of primary educationwas started long back and still there is so much to do.Written in extremely simple language, the book tells a fictional storyof a teacher who seeks permission from the education officer toconduct experiments related to education on 4th std students.
Trying to swim against the current by purposefully shunningthe orthodox methods of education he faces many difficulties. He islargely disappointed to see theoretically ideal things were not soeasy to implement practically. He then devises various creative andintelligent ways to help teach children in a completely new way.
I am very much tempted to reveal some of the methods ofhis teaching but I won’t, read it for yourself. One thing that I liked very much is the way he goes into the details of his experimentsand reader is amazed at how nicely he devises ways to solve theproblems that are confronted due to the syllabus that is mandated forhim to teach. This book shows that teaching primary children is no child’s play which requires lots of creative hard work and patience. Now method to read this book according to me,
1) The book is again a small one with only 58 pages. The language used is simple but since events take place at a very fast pace I suggest that it should be read with appropriate breaks.
2) 4 to 5 pages of reading in a sitting and about couple of sitting in a day could help you finish the book in a week.
3) Sometimes the author goes in more details. It can be a bit boring to read narration of actions of student by a third person when the experiments are being conducted but the way and the outcome of experiments compensates for it.
4) The best part which I liked is the way he teaches grammar to students by helping them understand the core concepts.
NOTE :- Even if you don’t read the entire book, One page Preface given at start is a must read as it gives a hint of present education system.
We had been a part of the rally conducted by the 'Binayak Sen mukti samiti' for precisely the same reason. Dr Binayak Sen as people know has been wrongly accused of being naxalite and incarcerated in chattisgarh for 22 months now. He has been denied bail by the supereme court for reasons best known to it alone. 8 of us - me, ashwini, neerja, mukta, sagar, amrut, vedvyas and prayag participated.
I had been to a rally for the first time and i must say i really enjoyed myself. I initially wondered why the rally took place in seemingly unimportant areas like mandai and laxmi road .. I mean it should have been outside the BJP regional office ( BJP rules in chattisgarh) or the collector office or the police head quarters, but then realised that the purpose of the rally was only to make people aware and generate media hype ( i do not use these words in a negative sense). Following are the observations made -
1. The boards were a little small in size and the font too was small for people to read from a distance.
2. The overall management was good. We did not create problems for the traffic inspite of it being crowded.
3. The photographer only took pictures of a foreigner :)
4. Mr. Bhai vaidya who was invited to speak on the subject digressed to telling how BJP was biased and how even varun gandhi could get a bail etc .. he thodassa khatakla
5. Lack of 'good' loudspeaker made synchronisation of the slogans difficult especially for people at the extreme end og the rally
6. They also distributed pamphlets describing the problem to people in the streets which was good.
7. We generated quiet a bit of curiosity in the people standing by. Some people even came forward to ask for the pamphlets
Over all we really liked the experience in the sense it was fun and yet could be quiet effective in generating attention to the topic you want.
Gem of a book, deserves to be read by every Nirmanite. A book which has the power of changing our very attitude towards the poor. The title seemed too interesting for me to overlook the book. Ifelt that there was a strange mocking irony in it. But once I started reading the book, the title was as straight as possible. Just that the title was written from the point of view of the rich. I had already heard Nanda kaka (Nanda Khare) and Arun kaka (Arun Deshpande) mention it. So there was added eagerness to read it. I picked up the book, it said 'Stories from the India's poorest districts'. I started reading it and I still wonder how and when I finished this 470 pages book. To start with the book provides a well-researched, real and a heart-rending account of the condition of poor in our country. Written with lot of passion it gives daily account of the way poor manage to make a living. In a world when only dry statics are provided regarding the poor, P.Sainath paints a clear picture of the real facts which are overlooked in statistics. As one reads the book, an unavoidable anger towards the oppressor mixes with the sympathy felt towards the oppressed. Few selected photos are sparsely distributed over the book. Some of them have such great impact that they still hover in front of my eyes. P. Sainath has beautifully captured how haphazardly government project are planned, reasons behind total failure of these projects, how rich people cunningly use such government schemes/projects for their benefit and finally how some projects do more harm than good. The book is nicely divided into various sections. Primarily there are accounts of rural poor in various areas like health, education, displacement, usury and drought. Each section contains very interesting insights in the life of poor with detailed study of the reasons leading to it. Postscripts are added at regular places to suggest the changes in situation when author visited the same place after some time. The book ends with accounts when poor have fought back. Like in the entire book here also P. Sainath maintains his style of reporting stressing more on facts and not describing it as a heroic story where the good triumphs over bad. According to me all those who aspire for journalism can very well consider this book as an Ideal to follow and all those who are searching for problems to solve can find many in this book. To end with one of the very important point that is brought forward here is that the poverty is covered as events i.e. when some disaster strikes or when many people die of mal-nutrition but the process that leads to such events is largely ignored. Journalism should attack that process and not just cover the events. Now we come to how to read. 1) Firstly the book is very much captivating and I say one should read each and every part. 2) There are some repetitions of couple of lines here and there so don’t skip paragraphs as that repetition is limited to some lines only. 3) If in worst case you want to have selected reading, then the chapters ‘Still crazy after all these years’, ‘Beyond the margins’, ‘Lenders, Losers, Crooks & Credit’,’ Everybody loves a good drought’ and ‘With their own weapons’ are must read. 4) Needless to say poverty, development and press should be read just to get an idea of how much away the press is from its actual purpose. Now the question that stands in front of me, aren’t somewhere we ourselves responsible for this deviation of press from its purpose? According to me the answer is, yes we are.
This Monday was unlike any other day for me as well as for the residents of Tilak road, Nal stop and Nav Sahyadri society. For these people saw today a scene which they had probably never seen before.
An unusual pair was walking down the streets. There was a scrap collector with his handcart, wearing his usual rags and along with him there was a well dressed youth shouting, “Scrap collector, waste papers…” just as the ragged old man shouts!
Why is this nice young man behaving in such a strange fashion? He appears to be from a good family from the look of his clothes and from the way he talks! Then why is he collecting scrap? These were the questions arising in the minds of the watching people…
And the answer? Only one.. Deepa Tai’s email! Because that youth was me! I was highly influenced by the film ‘Tomorrow’ which we had seen in Gadchiroli just like everyone else. I had read Deepa Tai’s mail around 5th or 6th of August and decided that I’ll spend 16th August collecting scrap with the scrap collector. But for some reason the 18th dawned. Anyways…
After reading the title of the article you must be wondering at the connection between the flute player and the scrap collector. It was the afternoon of 28th July that I was returning after posting a letter near the Nav Sahyadri post office when I heard some very melodious notes of the flute. When I reached the source of the sound, I saw that the scrap collector was sitting under a tree and was playing the flute very beautifully! The flute was broken in several places. He had apparently repaired it and was playing some very melodious songs. On asking him, I found out, someone had given off that flute as scrap some 5 to 6 years back which he had picked up. He
repaired the flute and started playing it… Over time, he quite liked his new pastime and developed it as his passion through diligent practice and perseverance without going for any music classes. Today he can play around 20 songs on the flute, new and old alike!
I met him on the 13th and asked him if I could accompany him on his rounds on the 18th. Accordingly on the 18th of August, we set off on our rounds at around 1 in the afternoon and walked for 8 to 10 km till 5.30 in the evening. After walking so much, our profit was 130
rupees.
The scrap collector earns Rs. 170 to 220 on an average per day, after walking for almost 10 to 20 km. in such a meager profit, I wondered how he managed to raise his kids, pay the rent for his home and spare money for all his other expenses. Hesitating a little, I asked him this question. He told me he had a small farm in a village near Ahmednagar. However, he could not depend on this farm as his sole means of income and so he shifted to Pune. In the evening, I brought him home and gave him some snacks. And then he played some 7 – 8 songs on the flute foe all of us at home, my mother, my father and my grandmother. I have even done some video shooting on my mobile!
I still had some questions in my mind but didn’t have the courage to ask him… I did learn a few things though!
I had completely lost my shame (not that I had much in the first place!).
I experienced his life of endless efforts.
And I learnt to find the silver lining for every cloud!
तीन दशकांपूर्वी अंदाजे 8.5 कोटी गिधाडे भारतात होती. आता केवळ 3 ते 4 हजार एवढीच यांची संख्या आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणात यांची घट कशी काय झाली याबद्दल सांगणारा हा चित्रपट. 2002 साली पेरिग्राइन ट्रस्ट या संस्थेला पाकिस्तानात संशोधन करत असता असे समजले की याचे कारण डायक्लोफिनॅक (diclofenac) हे रसायन. याचा anti-inflammatory परिणाम जनावरांच्या उपचारासाठी मोठ्या प्रमाणात केला जातो. अशा जनावराच्या मृत्यु नंतर जर गिधाडांनी याचे भक्षण केले तर त्यामुळे विसेरल गौट (visceral gout) तयार होऊन गिधाड मरण पावते. 
ओरिसा मध्ये बंदर बांधण्याविरुद्ध इमेल पेटिशन कदाचित तुम्हाला आले असेल. मलाही आले होते. टाटांच्या या प्रकल्पामुळे रिडली कासवांना धोका आहे एवढेच माहिती होते. पण त्या कासवांची कहाणी कुठे माहित होती. 
गुजरातच्या किनार्यावर व्हेल शार्क हा मासा वर्षातील काही काळ येतो. हा विशाल मासा 35 फूट लांबी पर्यंत वाढू शकतो. एवढा मोठा मासा पण छोटे छोटे प्लँक्टन मासे खाऊन जगतो. या माशाच्या लिव्हर पासून जे तेल मिळते त्याची बाजारात विक्री केली जाते. परदेशात हा मासा खाण्यातही वापरला जातो. 
